Upacara Wiwit

26 April, 2006

Wiwit mujudake tatacara Jawa sing diadani saben panen pari. Tatacara Wiwit wis arang keprungu, nanging dening warga Dhusun Nitiprayan, Kasihan, Bantul, isih diuri-uri.

Salah sijining tokoh masyarakat sing biyasa nyepuhi upacara Wiwit (methik pari) asmane Mbah Sedyaprada (65 taun). Duwe anak enem, kabeh wis mentas, ana sing dadi guru, ana sing nyambutgawe swasta. Senajan mung buruh bisa nyekolahake anak lan putune. Saben ing Dhusun Nitiprayan wiwit ana panen, piyambake sing dipitaya warga amrih mimpin acara Wiwit. Ing ngisor iki katur wawancarane JB karo Mbah Sedyaprada bab upacara Wiwit.

Kadospundi Mbah larah-larahipun wonten upacara Wiwit?

Upacara Wiwit, nek neng Jawa Timur karan upacara methik pari. Kapan dianakake sing sepisanan, aku ora ngerti, jalaran aku mung nerusake tilarane leluhur. Panenan pari bisa becik lan orane gumantung marang Gusti Sing Akarya Jagad.

Upacara Wiwit iku desa siji lan sijine pancen beda. Ana sing ngarani upacara Labuh. Lan ana sing mastani Nglenggani utawa Wiwit. Neng Jawa Timur karan Methik! Wiwit iku kanggone kadang tani klebu mangsa sing banget nyenengake. Mula perlu nindakake acara iku. Acara Wiwit iku kaperang dadi loro. Sing sepisan ing papan bulak pari dipanen, ditengeri kanthi methik pari manten. Saperangan banjur mboyong pari manten menyang omahe sing duwe pari, tumuli mapanake ing lumbung. Acara sing iki sinebut mboyong pari manten.

Panen sepindhahan punapa wonten gandhengipun kaliyan dinten pasaran?

Wong Jawa pancen percaya banget karo petungan dina pasaran. Methik pari kudu milih dina sing becik manut keyakinane sing duwe pari, bisa Senen Paing utawa dina becik liyane. Bojone sing duwe pari, anake, perane gedhe banget. Jalaran dheweke sing nyiapake ubarampene. Ning nek ana alangan bisa dipasrahake wong liya sing bisa gawe sajen.

Sajene awujud jadah woran, lintingan bekatul (katul), sega sambel gepeng dhele sing wis digoreng, kembang boreh, wedhak, abon-abon, kinang, juruh, pulo gimbal pulo gringsing, godhong pulutan (Urena labato), endhog, rakan (arupa uwi-uwian). Senthe (Colacasiaesculenta), pisang sepet kukus, jewawut (Panicumviride), tebon, jejali.

Jejali, jewawut, lan tebon digerus alus. Rakan didokok ana ing panjang ilang –kranjang sing digawe saka janur– sabanjure tumpeng alus, tumpeng among-among, sega gurih, sega liwet, sega golong gilig, kupat luwar cacahe loro, kupat lepet loro, kupat bucu lima, menyan, klasa, kain (jarit) anyar, parem, jungkat, pengilon, ani-ani, kinang, sayur menir, godhong kelor. Barang-barang mau banjur digawa menyang pinggir sawah sing arep dipanen.

Dina sing becik wis katemtokake. Yen tiba dina Senen Paing, Senen neptune papat lan Paing sanga, gunggunge 13. Merga parine manten sajodho, gunggunge pari sing dipethik ana 26 gagang pari. Sawise ndonga sinambi mbakar menyan tumuli ngani-ani njupuk 26 gagang pari diiket dadi siji. Ya iki sing jenenge pari manten Sri-Sadana. Sawise iku sajen-sajen sing ana panjang ilang padha didum mligine marang bocah sing melu Wiwit.

Sawise iku pari manten diboyong nuju omahe sing duwe sawah kaya boyongan manten. Dene sajene diseleh ana lumbung awujud klasa sing dhuwure diwenehi jarit anyar lan piranti dandan wanita kaya ta wedhak adhem, parem, jungkat, pengilon, kinang, kembang boreh. Kajaba iku uga ana jangan menir, godhong kelor, ani-ani, bekatul, lan menyan. Sawise sajen cumepak jangkep, pari manten saka sawah banjur dilebokake ana jero lumbung. Sabanjure kabeh pari sing mentas dipanen uga dilebokake ana jero lumbung kono dadi siji karo pari manten.

Mbah, werdine sajen-sajen niku napa?

Sajen kayadene jajan pasar, rakan, utawa uwi-uwian mengku pralambang dina pasaran lan dina pitu wiwit Senen tekan Minggu. Windu wolu sarta surya rolas (gunggung sasine). Dadi anggone nganakake Wiwit petungane sawise srengenge lingsir, watara jam 12 munggah. Lha wong Jawa etungane panen ana papat: Suku, Watu, Gajah, lan Buta. Nek tiba Suku entuke mung gagang, tegese parine ora ana entuke, mung sikil. Nek tiba Watu parine awet dipangan ora gampang entek. Tiba Gajah katone panenane akeh nanging parine gabug. Nek tiba Buta pira-pira wae entek dimangsa buta.

Pari manten klebu pari sing suci mula wektu digawa tumuju omah kaya methuk manten boyongan. Lan kanggo nindakake Wiwit pantangane ora kena njupuk dina Jemuah, iku dinane Wali, lan ing dina iku Dewi Sri dewine pari nembe sare. Nek nganti wungu lan duka sing tuna kadang tani dhewe.

Ature: R. Dwi S.
JB 35/LX, 30 April-6 Mei 2006

Iklan

Kapan Basa Jawa Rineksa? (1)

26 April, 2006

Tulisan ngenani nasibe Basa Jawa satemene wis asring kapacak ing kalawarti lan ariwati pirang-pirang. Malah kalawarti kita JB kinasih iki uga wis wola-wali olehe macak tulisan kang wose pisambat bab saya mungkrete papan sarta kalodhangan kanggo Basa Jawa. Saengga kang rinasa dening para nupiksa mung saur rembug, dudu cancut gumregut. Lire, senajan kahanane Basa Jawa iku wis cetha yen kalungguhane/papane nelangsa, nanging sing dadi underaning rembug nganti dikongresake rambah kaping telu tur prabeyane akeh ngebreh, amung manut teorine sing padha nguja gagasan. Mungguh kepriye cak-cakane, ora gupuh ora aruh. Bab sing kaya ngono kuwi satemah juntrunge malah kena kanggo bahan rembugan maneh, kang tundone banjur kongres maneh – kongres maneh. Mangka satemene sing paling ndheseg dibutuhake iku dudu kongres, nanging pangrewes murih kalungguhane Basa Jawa sangsaya teges!

KANGGO NDHASARI PRIBADI

Dadi cethane senajan kongres iku perlu, nanging dening bebrayan ora dibutuhake yen ora bisa dirasakake asil nyata kang ana sesambungane karo wulangan Basa Jawa ing sekolahan. Mula awewaton kasunyatan iku, iba becike yen kongres iku aja mung kandheg ing canggih. Alias sing dirancang ora kepanggih! Jalaran senajan sing dituntut dening Kongres Basa Jawa iku kaya-kaya mathis banget, yaiku supaya wulangan Basa Jawa melu dienggo nemtokake munggah/lulus-orane siswa, nanging yen tanpa dikantheni guru kang dhemen tumemen, ora mokal tuntutan iku bakal dipinangkani kanthi cara guru ngundhakake bijine muride. Dadi ora merga ngrasa kepradhah banjur tumuli gumregah ngetrepi marang apa kang kajibah. Iya karana satuhune gurune dhewe uga ora mumpuni ing bab mau. Kepriye bisa matrap muride yen gurune dhewe ora kaconggah?

Basa Jawa bakal nyata saya apik nasibe sauger dipapanake kanggo ndhasari pribadine siswa-siswi. Lire Basa Jawa dibalekake maneh kalungguhane minangka basa pengantar kanggo menehake wulangan ing TK sarta SD klas siji lan klas loro. Karana yen dieling-eling, nasibe Basa Jawa nelangsa wiwit nalika wulangan kanggo klas siji lan klas loro SD sing sakawit nganggo pengantar Basa Jawa, diganti nganggo Basa Indonesia. Pase wiwit ajaran taun 1975.

Sadurunge taun iku guru anggone marahi maca-nulis (lan mulang materi liyane) marang muride klas siji nganggo Basa Jawa, kanthi ngeja n-i = ni, ni-ni = nini, lan sateruse. Semono uga basa kanggo mulang bocah klas loro SD uga isih Basa Jawa. Bareng munggah klas telu lagi diwulang Basa Indonesia. Nanging wiwit taun 1975 iku basa pengantar kanggo mulang klas siji lan sateruse wis langsung Basa Indonesia. Semono uga buku kanggo ajar maca-nulis klas siji kang maune kanthi ngeja ni–ni = nini disuwak, diganti: ini budi lan sapanunggalane.

Iya wiwit wektu iku Basa Jawa saya kasisih. Jalaran kasuwake Basa Jawa kang kanggo mulang klas siji sarta klas loro SD ndayani wong tuwane bocah-bocah banjur padha migunakake Basa Indonesia kanggo basa pacelathon ing padinan. Awit petunge, kanthi migunakake Basa Indonesia kanggo caturan padinan, njalari si bocah dadi lanyah lan kulina karo Basa Indonesia, saengga nalika mlebu sekolah wis langsung mudheng marang piwulang kang ditampa.

KAPITUNAN GEDHE

Kabeh mau ndayani Basa Jawa saya ringkih lan kasisih.Yen kita tlesih, kita tumuli bisa nguningani lamun kita bakal ketaman kapitunan gedhe. Awit kanthi ngulinakake mung nganggo Basa Indonesia thok, kita mesthi bakal kepaten Basa Jawa kang dadi peranganing jatidhiri kita. Kamangka becike kapribaden iku tetep ngugemi wutuhing jatidhiri. Ora kok malah ngilari jatidhiri!

Sabanjure kanthi ora mapanake Basa Jawa minangka basane dhewe kang kudu diajeni sarana dileluri, iku padha karo lumuh ing unggah-ungguh, amarga Basa Jawa iku mujudake basa kang wutuh ing bab unggah-ungguh. Saliyane iku, kanthi mung migunakake Basa Indonesia lan nyingkur Basa Jawa, padha karo nyuda kasugihaning tetembungan (perbendaharaan kata-kata)-e bocah. Amarga Basa Jawa iku sugih banget tetembungan. Saking sugihe, akeh tembung-tembung Jawa sing ora ana tembunge ing Basa Indonesia. Kamangka murih teteh caturan nganggo basa pirang-pirang, kejaba lumantar kursus uga diwiwiti srana kulina sugih tembung.

Ateges salah sijine cara mikukuh kalungguhane Basa Jawa yaiku kanthi migunakake kanggo caturan padinan, cilike tumrap kulawarga, munggahe dibalekake maneh kanggo srana mulang klas siji lan klas loro SD. Iku ora mitunani nanging destun mikolehi.

Lan kabukten kanthi mapanake Basa Jawa sacara samesthine, subasitane wong anom marang wong tuwa, kalebu murid karo gurune uga luwih becik. Apa maneh yen katitik saka jaman kawuri, yaiku nalika embah-embah kita padha sekolah, senajan diwulang Basa Landa lan Jepang, malah ora sithik uga sing diwulang Basa Inggris, nanging tetep ngopeni lan ngrumat Basa Jawa.

Nanging nyatane para embah-embah kita uga ora rumangsa kareridhu nampa sakehing wulangan basa liya kanthi tetep migunakake Basa Jawa minangka basane dhewe sabecik-becike. Tur tetela embah-embah kita uga ora padha nengenake kabutuhan dhaerahe dhewe-dhewe. Malah gelar nyatane laire persatuan lan kesatuan uga saka embah-embah kita kang padha ngopeni lan ngrumati basa dhaerahe dhewe-dhewe.

Dadi yen ana panemu kang ngandhakake menawa pangrumating basa dhaerah iku marahi nyenyubur rasa kedhaerahan lan nyengkarake rasa persatuan apadene kesatuan, iku ora mathuk. Sing nuwuhake cecongkrahan nganti mbedhah persatuan lan kesatuan iku kaumbare paham politik kang ngandhemi yen mung pahame dhewe sing paling apik. Satemah ngorbanake liyan iku dadi kayadene kebutuhan.

Ora mokal uga kajongkenge Basa Jawa saka adeging sakawit karana kiprahing politik. Sebab kanthi ringkihing Basa Jawa, ateges ringkih uga tatananing unggah-ungguh. Tanpa kaiket ing unggah-ungguh, sapa wae bisa tanpa rasa ewuh-pakewuh anggone nempuh marang kang kaanggep ora jumbuh!

Ature: Hastarahardja
JB 35/LX, 30 April-6 Mei 2006


Upacara Sesaji ing Karaton Surakarta (4)

26 April, 2006

Saben 17 Sura, karaton nganakake sesaji dhukutan kanggo mengeti adeging negari dalem Karaton Surakarta Hadiningrat, mapan ana Bangsal Maligi. Ing adicara iki kawaosake dedongengan dumadine Karaton Surakarta kang kapethik saka pupuh-pupuh tembang Dhandhanggula ing Serat Pindhah Negari.

Wosing cita nyejarahake sawise Plered binedhah Trunajaya lan Sultan Amangkurat seda ana Tegalwangi, dening putrane sawargi, Amangkurat Amral, karaton dipindhah menyang Kartawani (Kartasura). Lestari nurunake nata papat, Kartawani wekasane uga nyusul ambruk nalika pecah geger Pacinan. Dening Sinuhun PB II karaton nuli kapindhah menyang Dhusun Sala sing sabanjure katelah Karaton Surakarta Hadiningrat. Boyong kedhaton katindakake tanggal 17 Sura taun Jawa 1670.

Sesaji dhukutan arupa sepasang bekakak, sega liwet, sega golong, ayam goreng apadene panggang, bandeng, jenang abang, putih, lan biru, ketan patang warna (abang, ijo, biru, putih). Dipepaki jajan pasar wujud tela, pis pohung, srabi, apem, enthik (ginawe saka lompong), pohung kathok (digodhog tanpa dionceki kulite), jeruk, kates, pisang, sarta sawo. Kajaba saka kuwi uga diadani barikan kanggo tulak balak.

Nonton tatarakite, sesaji dhukutan kang samengko dilestarekake kena diarani wis ngalami owah-owahan. Awit, sadurunge diujubake nganggo donga manut agama Islam minangka penutup, luwih dhisik diwaosake donga-donga agama liyane, yakuwi Kristen, Hindu, lan Budha. Minangka rerangkene sesaji, biyasane ing dina-dina candhake diananake labuhan ana Samodra Kidul sarta Gunung Lawu.

WILUJENGAN GANTI ASMA

Nalika ana putra utawa putrining nata sing nembe lair adate dianakake upacara kanggo paring jeneng. Semono uga nalika ganti asma. Apa maneh yen sing ganti sesebutan pangeranpati sawise kajumenengake nata dadi Sinuhun Pakoe Boewono, wilujengane kaanakake kanthi semuwa manut pranatan sing wis lumaku.

Sawatara dina lebar dikepyakake jumeneng nata, Karaton Surakarta tan lali ngleksanani wilujengan ngapem (gawe apem) kagem KGPH Hangabehi sing sateruse ganti asma jeluluk Sampeyandalem Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan (SISKS) Pakoe Boewono (PB) XIII, populer karan Sinuhun Behi. Slametan dikantheni sesaji katindakake wiwit ngebluk jladren kang ditindakake dening para rayi dalem. Apem sing digawe banjur disunduki kaya sate. Apem ing bageyan paling dhuwur kagawe rada gedhe. Dadi, wujude memper payung. Dawane ngancik sadedege Sinuhun Behi. Yen dietung cacahe luwih saka 500 apem. Iki mujudake pralambang yen nata mono kadidene payung agung, kudu bisa ngayomi, ngesuhi sarta ngayemi.

NGISIS RINGGIT

Ngisis ringgit utawa wayang kulit sejatine ora kalebu upacara ritual. Nanging kepriyea wae sing jenenge ngrumat pusaka ngono tetep ana pakeme sarta sarat-saranane dhewe. Kajaba wektune wis ditetepake, abdidalem sing kajibah ngayahi uga mligi.

Pusaka dalem ringgit ing Karaton Surakarta iku akeh cacahe. Antara liya kang kalebu baku yakuwi wayang kulit purwa Kyai Pramukanya komplit sakothak yasane sawarga PB II nalika isih ngedhaton ing Kartasura. Kyai Mangu, Kyai Kanyut, lan Kyai Pramukanya Kadipaten tilarane PB III. Dene PB IV yasa ringgit Kyai Jimat sarta Kyai Kadung. Wayang sing sinebut pungkasan iki nedhak Kyai Kanyut kanthi ukuran luwih gedhe watara limang sentimeter. Engga seprene Kyai Kadung kabiji minangka ringgit kang paling becik kualitas sunggingane, bedhahan, lan pola warnane.

Wayang-wayang pusaka mau saben sepasar diwetokake saka gedhong panyimpene saperlu diisis ing Sasana Handrawina dimen ora kepangan jamur.

JAMASAN KANJENG NYAI SETOMI

Kanjeng Nyai Setomi kalebu pusaka sing diaji-aji karaton. Wujude mriyem. Gedhe lan cilike ora akeh kang weruh. Aja maneh warga umum, kadang sentana dhewe wae durung karuan pirsa. Mapane ana ing gedhong pusaka ing jero karaton. Nanging disimpen ing Bangsal Witana, Sitihinggil, katutup kanca santen rinenggan langse mori putih.

Jamasan katindakake setaun sepisan sawatara dina sadurunge Garebeg Besar. Abdidalem sing njamasi ora mung kalung samir. Luwih saka iku kudu nganggo sumping gajahngoling. Awit wis disumpah dening karaton, ora ana siji wae ing antarane abdidalem mau kang kumawani kojah mungguh kepriye wujud sarta ukurane mriyem kasebut.

Ana panduga mriyem iki mujudake salah siji saka sepasang mriyem gaweyane Portugis kang dipisungsungake marang Pangeran Jayakarta nalika jaman Demak. Nalika Sultan Agung jumeneng nata, mriyem sepasang kasebut kapundhut menyang Mataram, diseleh ana kiwa lan tengene Kori Brajanala, sing sabanjure katelah Kanjeng Kyai Setama lan Kanjeng Nyai Setomi.

Sateruse Kanjeng Kyai Setama diulihake menyang Kutha Inten ing Jakarta lawas, awit ujaring gotek, kerep mrimpeni. Mriyem iki samengko disimpen ana Museum Pusat, lan populer disebut Si Jagur. Dene Kanjeng Nyai Setomi tetep ana Mataram, lan tumekane seprene diwaris Karaton Surakarta.

Nitik saka jenenge, Setama lan Setomi kuwi mriyem gaweyan pabrik Santo Thomas utawa Saint Thome, tlatah kolonine Bangsa Portugis ing India kang saiki disebut Madras. Kabeh mriyem asil produksine pabrik iki racak tinengeran cap tulisan Saint Thome. Ilat Jawa ngucapake dadi Setomi.

Versi dongeng ngandhakake Setama lan Setomi kuwi mriyem pujan. Ing sawijining wengi kacarita sang nata ing Pajajaran nyumpena entuk pusaka sekti gegamane dewa. Awit mung dhapur ngimpi, nalika nglilir pusaka mau melu musna. Cuwa penggalihe sang nata. Mula, nuli ngutus patih nglari gegaman pamunah satru sekti mau.

Jibeg tan ngreti kudu nggoleki menyang ngendi, Ki Patih bebarengan lan garwa wekasane samadi kekancing lawang ana daleme. Kacarita sawatara candra candhake nata Pajajaran ngutus abdidalem nimbali Ki Patih saperlu didangu anggone ngayahi gawe. Kepatihan tinemu sepi. Utusan banjur mbukak kori kamar, katon ana mriyem sajodho malihane Ki sarta Nyai Patih. Mriyem sepasang kuwi sing sabanjure karan Kanjeng Kyai Setama lan Kanjeng Nyai Setomi.

Ature: KP Edi Wirabumi SH MM CD
Pengageng Badan Pengelola Karaton Surakarta
JB 35/LX, 30 April-6 Mei 2006


Alun-alun Kidul, Paleremane Para Dewa

26 April, 2006

Ujare kandha, sok sapaa kang kasil mlaku liwat sela-selane wit ringin kurung kanthi mripat ditutup, kabeh panjangkane bakal bisa kasembadan. Gus Dur antuk dhawuh spiritual supaya nindakake Ruwatan Bumi Nusantara ing Alun-alun Kidul iki.

Alun-alun kidul kang dumunung ana saburine Kraton Ngayogyakarta, durung suwe iki digunakake kanggo nggelar upacara Ruwatan Bumi Nusantara, ing antarane dirawuhi Gus Dur, budayawan Drs. C. Bakdi Sumanto, Jenderal TNI (Purn) Ryamizard Ryacudu, Walikota Yogayakarta Herry Zudianto. Ruwatan iku mujudake salah sijine cara spiritual kanthi nengenake adat budaya kanggo ngentasake bangsa Indonesia lan bumi Nusantara saka juranging kasangsaran lan kacingkrangan, multikrisis lan bencana alam.

Ing kalodhangan iku Gus Dur mratelakake menawa anggone nganakake Ruwatan Bumi Nusantara kuwi dudu laku klenik utawa gaib-gaiban, nanging bisa ditampa kanthi nalar. Lire upacara ruwatan iku mujudake usaha kanggo ngresiki sesuker kang tumanduk ana anggane bangsa Indonesia lan bumi Nusantara. Yen sesuker iku awujud batiniah, mesthine carane ngresiki iya kudu secara batiniah.

Dene anggone milih papan Alun-alun Kidul Kraton Ngayogyakarta, jalaran secara kosmologis alun-alun kidul utawa alun-alun pungkuran iku wiwit jaman Majapait, Demak, Pajang nganti tekan Mataram Yogyakarta lan Surakarta mujudake “penyeimbang” tumrap alun-alun lor.

Alun-alun lor disimbolake kadidene sato galak utawa macan kang nduweni watak rame, saengga nyocogi karo kosmologi Jawa kang nggambarake yen alun-alun lor iku minangka wujud saka godhaning kadonyan (duniawi). Dene yen alun-alun kidul disimbolake kadidene gajah utawa liman kang nduweni watak anteng, mula banjur disanepakake minangka papan paleremane para dewa. Mula wis klebu dadi tatacara, menawa pinuju ana sedan, jenasahe para nata utawa sentana dalem Kraton Ngayogyakarta sadurunge disarekake ing Pajimatan Imogiri mesthi luwih dhisik dikirab ngliwati alun-alun kidul kang jembare watara 2,5 hektar iku.

Yen disawang sakeplasan, isen-isene alun-alun kidul pancen ora ana bedane karo alun-alun lor. Turut pinggir alun-alun ana sakehing uwit woh-wohan kayata pelem, kuweni, pakel, sawo bludru lsp. Alun-alun kidul yen wayah esuk utawa sore katon regeng jalaran kanggo bal-balan, olah raga, senam, lan nonton gajah kang dikandhangake ana sisih kulon alun-alun. Yen wayah awan, sakupenge alun-alun kidul dimanfaatake masyarakat kanggo dol-tinuku barang-barang bekas utawa dodol klithikan. Dene yen wanci bengi, papan iki dadi papan kanggo santai (ngaso) sinambi nikmati jagung bakar, wedang ronde, bakmi godhok, utawa lomba “masangin”, yaiku mlebu ana ing sela-selane wit ringin kurung cacah loro kanthi mripat ditutup kain ireng. Ujare kandha, sapa kang bisa mlaku liwat sela-selane wit ringin kurung iku kanthi mripat ditutup, kabeh panjangkane bisa kasembadan.

Wit ringin kang ana alun-alun kidul cilik, cacahe ora akeh kaya alun-alun lor, yaiku mung ana papat lan kabeh tanpa jeneng. Sing loro mujudake wit ringin kurung lan sing loro kaparingake ana sisih kidul sadurunge gapura Supit Urang kang mujudake dalan tumuju plengkung Nirbaya. Papan antarane gapura Supit Urang tekan plengkung Nirbaya (plengkung Gadhing) saiki wis kebak kios. Kamangka biyen ing papan iki mung tinemu paseban utawa pacaosan prajurit utawa abdi dalem kang jaga plengkung Nirbaya.

Yen ing taun 1925 alun-alun lor diyasani dalan-dalan alus, semono uga alun-alun kidul uga nduweni dalan butulan kang sambung karo kampung kiwa-tengene cacah lima. Kang mangidul tumuju nyang plengkung Nirbaya mau, sing loro arah mangulon tumuju ing kampung Patehan sing iring kidul, lan kampung Ngadisuryan (Penandhonan) ing iring sisih lor. Sarta maneh ing iring wetan, sing dalan lor tumuju nyang kampung Langenastran, dene sisih kidul nyang kampung Langenarjan.

Ing sisih lor alun-alun kidul iki ana Siti Hinggil Kidul kang nalika jaman kawuri digunakake Sri Sultan kanggo mriksani gladhen prajurit. Nalika jamane Sri Sultan HB IX ngasta pusaraning praja, papan iki banjur didegi gedhong Sasana Hinggil Dwi Abad kinarya pepenget tumrap pahargyan 200 taun madege kutha Ngayogyakarta dhek taun 1956. Gedhong iki engga seprene saben wulan digunakake kanggo giyaran langsung pagelaran wayang kulit dening RRI Nusantara II Yogyakarta.

DADI RUWANG PUBLIK

Miturut cathetan sejarah, wiwit jaman biyen alun-alun kidul mujudake “ruangan publik” kang asring digunakake kanggo maneka warna kegiyatan. Biyen digunakake kanggo gladhen keprajuritan. Yen arep ana grebeg, sepuluh dina sadurunge, para prajurit wis tata-tata nganakake gladhi baris saka Kumendhaman menyang alun-alun kidul lawase pitung dina lan dilakoni saben sore, dina kaping wolu towong ora gladhi, banjur dina kaping sanga gladhi resik, sorene maneh towong lan dina kaping 10 wanci jam 7 esuk para prajurit wis padha kumpul saperlu budhal menyang alun-alun lor nindakake upacara Grebeg.

Menawa ana gladhi resik alun-alun kidul regeng banget. Menawa Ingkang Sinuwun ora pinuju pambengan, mesthi rawuh nitih turangga kadherekake para sentana dalem, dene menawa pinuju gerah nitih rata Kanjeng Kiai Harsunaba katarik jaran papat. Ing alun-alun mau Ngarsa Dalem nindakake pamriksanan (inspeksi pasukan) lan nampi pakurmatan barisaning prajurit kang ing samengko karan “defile”. Sapa wonge sing ora arep kepingin weruh ratu Gustine. Mula jaman kawuri wong ya mesthi tumpleg bleg. Mung wae anggone nonton ora kena ngegla lan prasasat mung ungak-ungak tembok utawa nginjen-ijen.

KRT Sosrodiharjo (RH Agus Wiyarko, SE) Ketua Panitia Ruwatan Bumi Nusantara (RBN) nalika ditemoni JB mratelakake menawa Gus Dur milih Ki Timbul kang nindakake ruwatan, jalaran Ki Timbul klebu dhalang sejati.

“Sing terang ing ruwatan iki ora ana nuansa politik, kabeh murni cara kejawen,” ngono ngendikane KRT Sosro. Sadurunge ngadani ruwatan ing Alun-alun Kidul, Gus Dur anjangsana menyang papan-papan sing isih dianggep sakral lan duwe daya spiritual dhuwur, yakuwi Kraton Majapahit (ing Trowulan, Mojokerto), Demak, Kasunanan Surakarta, lan Kasultanan Jogjakarta.

“Ruwatan diadani ing alun-alun kidul merga Gus Dur entuk pituduh saka dhawuh spiritual,” ngendikane KRT Sosro.

Ature: Amien Nugroho/R. Dwi S.
JB 35/LX, 30 April – 6 Mei 2006


Wong Kalang Ngidak-idak Ratu

19 April, 2006

Wong Kalang, diarani mangkono jalaran uripe pancen dikalangake. Asale saka Bali lan ngrasuk Hindu, mula jaman dhisik yen tilar donya mayite ana sing diobong, njur akeh sing nyebut Kalang Obong. Sok ana sing nakokake apa bener wong Kalang duwe buntut?

Wong Kalang ing jamane Sultan Agung kacarita jare isih tedhak turune wanara. Iku ana uthute mujudake pasemon tumrape uwong-uwong sing kondhang kadidene ahli wewangunan, sing mesthine trampil memenek iku. Sesurupan bab wewangunan Jawa iku dhisik tau ana sing karan kawruh kalang.

Tekan taun 1920-an manggone ing Tegalgendu, sisih kulone kreteg kali Gajah Wong. Biyen tau ora kena manggon ing Kotagede. Menawa ana sing tilar donya ngadani cara upacara obong Kalang, yakuwi ngobong tiron awake wong sing tilar donya mau manut tatacara Hindu. Dene layone dikubur kaya salumrahe.

Wong Kalang sing wis suwe manggon ana Kotagede sateruse akeh sing ngrasuk agama Islam, nanging saperangan isih ana sing nduweni adat dhewe sing ora padha karo wong Kotagede asli. Wong Kalang biyen kondhang endogami. Ana sing ngrabi ponakane dhewe, klebu ponakan sing sepisanan. Kadhangkala ana sing disebut-sebut ijolan bojo karo sasama Kalang sing uripe sakalangan. Jare biyen uga akeh sing nekad nerak pager ayu. Malah tau ana ing jamane Kanjeng Panembahan Senapati (Ratu Mataram) –kaya sing dipratelakake Drs. Achmad Charis Zubair, Pimpinan Pusat Dokumentasi (Pusdok) Kotagede– wong Kalang duwe buntut.

“Sejatine anggone diarani duwe buntut iku asal-muasal prakarane mung prasaja,” ngono critane Pak Charis. Panembahan Senapati iku biyen garwa selire rak akeh. Terus kacarita ana salah siji selir klangenane sing didhemeni sawijining Mantri Kalang. Mesthi wae bab mau banjur ndadekake dukane Sang Panembahan.

“Ora ngerti matur nuwun! Wis diwenehi kalungguhan Mantri Kalang kok isih kurang ajar. Pancen dhasare sona,” ngono Pak Charis ngendika prekara dukane Panembahan Senapati marang paraga Kalang kang wus wani marang ratu mau. Nganti nibani tetembungan kaya mengkono, sing sateruse njangget, ninggal tilas sing ora gampang ilang-ilangane, banjur kaya dadi kapercayan ing saperanganing masyarakat lan sinebut duwe buntut iku.

Ing Kotagede taun 1920-an, ana rong golongan wong Kalang sing dikalangake, yakuwi Kalang Tegalgendu mlebu wilayah Kasunanan Surakarta, lan Kalang Kasultanan Jogjakarta. Kepala Sub Kalang Surakarta nampa sebutan Mantri Kalang, tugase yakuwi ngawasi pasedhiyan kayu kanggo ndandani pembangunan makam para raja ing Kotagede. Wong Kalang kajaba ahli pertukangan uga ahli ukir, sarta pinter nyetel blandar lan usuk. Mula bangunan makam Kotagede wewangunane mirip, ngemperi gaya arsitektur Bali.

Dene sub kelompok Kalang Jogjakarta secara tradhisional biyen nangani transportasi barang saka kutha pelabuhan Semarang ing pesisir lor karo Kotagede Jogjakarta. Dhek jaman semana Kotagede mujudake kutha dagang sing kondhang ing saindenging pulo Jawa lan akeh dodolane barang arupa perak, bathik cap, tembaga, wesi kanggo dandang, piranti kendhil, alat tetanen, lan malam kanggo mbathik. Uga barang-barang arupa kerajinan perak lan emas sing nduweni pangaribawa desain Eropa kayata desain keris, pendhok (gagang keris), warangka keris, ali-ali, timang, rante jam bandhul, anting-anting, sabuk, lan klithingan.

Wong Kalang Jogjakarta nampa mandhat monopoli saka Karaton Jogjakarta. Uga nampa keuntungan gedhe saka sektor perekonomian padesan lan transportasi. Saka owahe jaman, sub Kalang Surakarta uga entuk lisensi saka Kasunanan kanggo mbukak omah gadhen ing sadhengah papan. Kanthi mbukak usaha gadhen iku njalari wong Kalang sugihe saya ndedel. Sub Kalang Jogjakarta uga sukses nambah transportasi barang kanthi migunakake sepur, mobil, lan jaran. Wong pribumi sepisanan ing tanah Jawa sing duwe mobil kuwi iya wong Kalang. Sugihe wong Kalang bisa dideleng saka omahe sing gedhe-gedhe. Salah sijine sing manggon ing sisih wetane Kali Gajah Wong taun 1926 wae wis duwe garasi mobil loro kanggo ngandhangake sedhane cacah wolu lan gedhokan kanggo kandhang jarane cacah 20.

GAMBAR RATU LANDA

Wong Kalang , kacarita klebu wong sing tingkahe aneh-aneh. Nalika Perang Donya I ana sawijining keluwarga Kalang sing sugih banget. Merga dhuwite cring gulden akeh, nganti bingung anggone nyimpen. Mula jubin pendhapa omahe dipasangi dhuwit cring sing ana gambare Ratu Landa Wilhemina mlumah. Dadi yen ana wong mertamu, sikile wong-wong pribumi mesthi bakal ngidak-idak mustakane Ratu Landa.

Krungu Ratune Landa kerep diidak-idak mustakane, Residen Jogjakarta dadi jengkel, ratu sing dipundhi-pundhi kok sirahe diidak wong pribumi. Merga ora ana ukume, kanggo nglereni ada-ada kasebut mung kanthi gawe aturan, dhuwit Ratu Wilhelmina mau olehe masang ora oleh mlumah, nanging ngadeg, lingire ana dhuwur.

Ana maneh sing kandha, menawa wong Kalang iku anggone nyimpen dhuwite ana kamar peteng kaya gudhang srana dibungkus nganggo sajinis kampluk. Lan asring dilombakake. Sapa sing bisa nebak pira cacahe dhuwit ana jero kanthongan mau bakal entuk bebungah. Dene yen kliru, upahe, wong sing melu sayembara dikeplaki.

Pancen kerep dicritakake sing aneh-aneh ngenani sedulur-sedulur Kalang kuwi. Ning sing bener ora duwe buntut. Malah klebu wong-wong sing nduweni kabisan-kabisan mirunggan ing sawenehing pakaryan.

Ature: R. Dwi S.
JB 34/LX, 23-29 April 2006


Lelakone Mbok Jebrag

19 April, 2006

Warga Desa Banaran, Kecamatan Tugu, Kabupaten Trenggalek, yen ditakoni sapa kuwi Mbok Jebrag mesthi akeh sing padha ngerti. Luwih-luwih wong asli kono sing urip ing taun 1960-an.

Nganti saiki Mbok Jebrag isih kerep dadi crita. Lelakone durung ilang saka angen-angene wong akeh. Sejatine wanita sing umure 75 taun kuwi jenenge Mariyem. Kira-kira taun 1950-an nganti taun 1965-an tansah dadi pocapane wong lanang-lanang ing sakiwa-tengen desane, ora perduli cah enom apa wong tuwa.

Jaman semana prasasat ora ana wong lanang sing ora kesengsem karo ayuning rupane. Pawakane lencir dhuwur, kulite kuning mrusuh, irunge ngrungih, lambe tipis, yen mesem ajeg mencutake wong lanang. Critane wong tuwa-tuwa kasebut dibenerake Mbok Miatun (70), adhine Mariyem. Ngakoni manawa mbakyune kuwi rikala jaman enome pancen dadi kembang desa.

“Ning emane mbakyuku kuwi ora kuwat drajad. Senadyan rupane ayu lan pawakane sampurna, ananging kurang kuwat imane. Kaping enem rabi isih kanggo rebutan wong lanang,” kandhane Mbok Miatun sing dibenerake dening Mbah Kaelan, bojone.

Taun 1950-an Mariyem utawa Jebrag kuwi wis omah-omah. Dirabi dening jaka tangga desa sing jenenge Slamet. Sejatine anggone mbangun bale wisma wis mapan kepenak lan ayem tentrem. Dheweke dodolan panganan mateng lan diyasakake omah dening sing lanang ana cedhake wong tuwane si Slamet. Ndilalah nganti sawetara wektu anggone omah-omah durung duwe anak.

Anggone bukak warung panganan mateng larise ora jamak. Ora maido lha wong sing dodol ayu tenan. Dene Slamet pakaryane tani lan srabutan liyane. Anggone dodolan mau asile uga lumayan. Wiwit iku dheweke mbukak petualangan urip sing anyar. Salah sijine wong lanang sing dadi langganan warunge, pawongane pideksa, bregas, tumpakane sepedha merek Gazelle kasil njiret atine. Slamet, bojone, kudu nglilakake Jebrag sing banget ditresnani iku dirabi wong lanang liya.

Nalika semana wewengkon Trenggalek alase isih ketel. Mula mandor alas tumekane sinder prasasat dadi wong kinurmat. Wektu semana sing dadi sinder priyayi saka Pare jenenge Pak Sis. Sinder alas sing kulina turne turut desa-desa wusanane kepethuk karo Mariyem. Pak Sinder kayungyun gandrung kapirangu. Diglenak-glenik wusanane wong wedok sing wis rabi ping pindho iku gelem dipek bojo.

“Pak Sinder kuwi senadyan umure wis rada tuwa nanging tresnane karo mbakyuku jian kepati-pati. Prasasat apa sing dijaluk mesthi dituruti. Jaman semana mbakyuku sugih. Dheweke dening Pak Sinder diyasakake omah gedhong loro. Uga ditukokake lemah lan sawah. Uga digawekake pabrik tahu. Senadyan Mariyem dilulu bandha dening sing lanang ananging bojo tuwane Pak Sinder ora tau serik babarpisan. Wis nglenggana apa anane,” ngono kandhane Mbok Miatun nyritakake lelakone mbakyune.

Dhasar wis dadi garising urip. Senadyan urip mulya dadi bojone “ndara” lan kinubeng bandha, sajake uripe Mariyem wiwit kasepen. Pak Sinder kerep tilik mulih mbok tuwa menyang Pare. Bab kuwi sing ndadekake dheweke kerep ijenan ana ngomah.

Kalodhangan kuwi digunakake saapik-apike dening salah sijine jaka kono sing aran Bas. Bas umure luwih enom lan luwih bregas. Bocah lanang kuwi pancen pinter ngrayu. Dhasar imane kurang kuwat, Mariyem mlayu karo Bas menyang Lampung. Bandha pawewehe Pak Sinder samono akehe ditinggal sebrung ora diurusi. Embuh parane menyang endi ora ana sing ngerti. Pak Sinder dhewe, rumangsa dikhiyanati banjur mati ngenes.

Teka tanah Lampung Sumatra ora ana sing ngerti kepriye uripe wong sakloron. Ngerti-ngerti Mbok Miatun meruhi Bas mulih dhewe. Sebab Mariyem wis direbut juragan kopi sugih ing Lampung. Sawetara wektu Mariyem uga nusul bali menyang Banaran. Ananging Mariyem sing saiki beda karo nalika budhal biyen. Dheweke bali saka Lampung ing kahanan stress lan ngengleng. Ora wurunga sing kepothokan Mbok Miatun minangka adhine wedok. Digolekake wong tuwa lan dhukun prasasat tepung gelang ora ana sudane. Ujare wong tuwa sing nambani padha: larane digawe uwong!

“Olehku nggolek-nggolekne mbakyu ipe wis tekan endi-endi. Kabeh wong tuwa wangsulane padha. Yu Mariyem klambine dicolong marune dilebokake kuburan growong. Mula ora bisa waras sakteruse,” ngono panuturane Mbah Kaelan sing ora kurang-kurang anggone nggolekake tamba.

Dinane iki kahanane Mariyem utawa Mbok Jebrag memelas banget. Manggon ana omah asil swadayane tangga teparo ukuran 3 x 4 m utawa kira-kira sak ukurane pos kamling utawa toilet ing terminal bis kae. Jerone kaya susuh. Kuwi bae yen udan bocor amarga gendhenge sok disogoki dhewe.

Senadyan ta kaya ngono, bab mangan dheweke ora gelem nampa pawewehe liyan. Saben dina Mbok Jebrag turut tegalan golek kayu rencekan utawa blarak. Kayu lan blarak sing digawe sapu sada kasebut ditawakake tangga teparo. Wujude ora mingsra. Ananging gandheng kabeh wis paham yen Jebrag ngono pikirane wis ora pati normal mula diijoli dhuwit.

Nalika dum-duman dana BLT kepungkur Mbok Jebrag rada kangelan anggone nyairake danane amarga dheweke ora duwe KTP. Nalika arep difoto malah mlayu amarga wedi.

Ature: Agus Prasmono
JB 34/LX, 23-29 April 2006


Upacara Sesaji ing Karaton Surakarta (3)

19 April, 2006

UWAL saka sistem kapercayan kang wis lumaku, bab Kanjeng Ratu Kidul uga ana kang duwe panemu menawa iku luwih mujudake basa perlambang. Nata minangka personifikasi utawa keturunan dewa wis dadi bageyane legenda karaton wiwit kuna-kunane. Prabu Erlangga ratu Kahuripan, umpamane, dicritakake kadidene titisane Hyang Wisnu. Mangkono uga Jayabaya nata agung ing Kedhiri. Kyai Ageng Tarub cikal-bakal kang nurunake raja-raja Tanah Jawa nggarwa widadari Nawangwulan. Panembahan Senapati kang adeg karaton Mataram sarta nata-nata saturune jinatukrama Kanjeng Ratu Kidul (mriksanana bab Labuhan Dlepih lan Bedhaya Ketawang).

Crita-crita mangkono mau, manut panemune para ahli sejarah, mujudake salah sijine sistem kanggo nguwatake utawa nglestarekake status quo kekuasaan. Nata digambarake minangka titah kinacek. Sasurute Demak Bintara, punjering karaton-karaton Jawa nglereg menyang pedhalaman. Cagak perekonomiane melu owah. Sing maune saka dagang lelayaran banjur ngendelake tetanen. Jroning mangsa transisi iki dinuga Mataram rumangsa perlu manfaatake mitos Kanjeng Ratu Kidul. Jroning konteks iki, manut saweneh ahli, Ratu Kidul dikarepake minangka simbolisasine segara. Lire, karaton bakal bisa ngrembaka sarta kuncara lamun bisa nguwasani samudra.

SUNAN LAWU

Saweneh gotek sing dipercaya ing karaton nyebutake, Sunan Lawu kuwi kembarane PB IX, putrane Sinuhun PB VI. Nalika PB VI yuswa 24 taun kakendhangake Walanda menyang Ambon (1830) sawise kadenangan mbantu perjuwangane P. Dipanagara. PB VI nilar garwa prameswari Kanjeng Ratu Hemas utawa Kanjeng Ratu Ageng kang nembe wawrat enom.

Nem wulan candhake, tanggal 22 Desember 1830, Kanjeng Ratu Ageng babaran ing Karaton Surakarta katengga KGPH Mangkubumi, kapernah raka kaipe. Bayi lair cenger, ning eloking lelakon tan ana wujude. Let sauntara keprungu maneh tangise bayi. Dipirsani KGPH Mangkubumi bayi kang lair sumusul iki maujud. Sateruse pinaringan asma Gusti Raden Mas (GRM) Duksina.

Ngarepake supit GRM Duksina gerah santer. Sadina-dina mung sareyan ana ing kanthil. Kanjeng Ratu Ageng dadi banget sungkawa. Akeh abdidalem kang padha tuguran melu prihatin.

Nuju sawenehing wengi muncul sawijining bocah umur-umuran ngancik jejaka kang sowan tanpa dingerteni sangkane. Rupa, prejengan, sarta dedeg-piadege ora slewah karo GRM Duksina. Iku ngono dipercaya bayi sing lair terus ora katon kae, sing jare banjur digawa Sinuhun Lawu lan kapundhut dadi putra kapatedhan asama Sunan Lawu, lan sateruse ngratoni alam gaib ing Gunung Lawu. Tekane karaton saperlu caos tamba marang keng rakane. Ora gantalan dina, GRM Duksina pulih waras-wiris. Ing tembe panjenengane kelakon marisi dhampar keprabon sesilih Sinuhun Pakoe Boewono IX (1861-1893). Karana iku sesambungan antarane Karaton Surakarta lan Gunung Lawu kuwi kena diarani duwe hubungan kekeluwargaan.

KYAI SAPUJAGAD

Banjur sapa sejatine Kayi Sapujagad lan Raden Ringin Anom sing tunggu Merapi kuwi? Nganti seprene pancen durung ditemokake cathetan asal-usule. Sing genah ora mung karaton, ning sakehing pedunung ing Merapi percaya banget yen gunung kasebut karaton kajiman.

Manut keyakinane penduduk, Paseban –papan kanggo labuhan– sing dumunung ing Gumuk Kendhit ing pereng kidul kuwi ora liya punjering Karaton Merapi. Kori utawa gapurane ing Gumuk Wutah. Dene Kinaharjo, desa persis sangisore puncak –minangka plataran alun-alun. Sinebut karaton kajiman awit dhanyang Merapi iku ora mung siji, nanging sanga, kang saben sijine duwe andhahan lan ayahan dhewe-dhewe:

Kyai utawa Eyang Sapujagad kabiyantu Kyai Branjangkawat lan Kyai Krincingwesi nguwasani laladan kawah. Mbledhos lan orane Merapi dadi wewenange Kyai Sapujagad. Eyang Rama sarta Eyang Permadi, kekarone katelah Eyang Merapi, ngratoni pedhanyangan Merapi. Nyai Gadhungmlathi, tetungguling lelembut wedok, tugase njaga kesuburan sawernaning tetuwuhan gunung. Kyai Kartodimeja, senapati prajurit kajiman ayahane njaga rajakaya sarta kewan alasan kang urip ing alas Merapi. Kyai Petruk, jejibahane ngelingake warga liwat ilapat utawa impen sawayah-wayah Merapi njeblug. Kyai Antaboga, nguwasani sikile Merapi, kabantu jim-jim liyane njaga gunung supaya ora runtuh. Kyai Wola-wali ngreksa korining karaton kajiman, lan Kyai Sapuangin tugase ngatur lakuning angin.

Saweneh ahli ngandharake, konsep kapercayan mengkono mau nuduhake pola interaksi tembayatan antarane warga Merapi lan ekosistem alame. Kanthi mengkono bab-bab kang satleraman dinulu aeng lan nuwuhake pitakon, bisa digoleki wangsulane. Kapercayan kaya ngono uga ndayani tuwuhe rasa aman kanggo tetep dedunung ing kukuban kono, kang kerep sinebut mbebayani saking kerepe Merapi krodha.

Ancaman njebluge Merapi ora mung arupa lahar mengangah, ning uga “wedhus gembel” utawa awan panas sing kuwawa nggosongake desa saisen-isene. Ning padunung ing kono yakin nadyan Merapi temen-temen mbladhos, ora bakal ngrusak karatone dhewe. Nonton mapane, Gumuk Wutah kena sinebut saemper tameng saengga lahar ora mili marang padesan. Semono uga Gumuk Turgo, gunung cilik kuwi kacarita luwih tuwa, malah isih kapernah bibine Merapi, mula uga katelah Gumuk Bibi. Mbledhosa sakayange, Merapi kuwi dipercaya ora bakal nglumpati bibine dhewe.

Sajroning wektu sangang abad, Merapi mbledhos ora kurang saka kaping 90, ning racake sing dadi kurban malah padhusunan sangisore Kinaharjo. Kacarita mbledhose sing hebat dhewe dumadi sewu taun kepungkur, ing taun 1006, sing nyababake puluhan candhi ancur kurugan pasir lahar. Kedadeyan iki sateruse kerep katelah kadidene mahapralaya sing nyebabake musnane sentra kabudayan Jawa kuna ing Jateng, lan Mpu Sindok banjur mindhahake kratone menyang pinggire Kali Brantas ing Jatim.

Ature: KP Edi Wirabumi SH MM CD
Pengageng Badan Pengelola Karaton Surakarta
JB 34/LX, 23-29 April 2006