Alun-alun Kidul, Paleremane Para Dewa

Ujare kandha, sok sapaa kang kasil mlaku liwat sela-selane wit ringin kurung kanthi mripat ditutup, kabeh panjangkane bakal bisa kasembadan. Gus Dur antuk dhawuh spiritual supaya nindakake Ruwatan Bumi Nusantara ing Alun-alun Kidul iki.

Alun-alun kidul kang dumunung ana saburine Kraton Ngayogyakarta, durung suwe iki digunakake kanggo nggelar upacara Ruwatan Bumi Nusantara, ing antarane dirawuhi Gus Dur, budayawan Drs. C. Bakdi Sumanto, Jenderal TNI (Purn) Ryamizard Ryacudu, Walikota Yogayakarta Herry Zudianto. Ruwatan iku mujudake salah sijine cara spiritual kanthi nengenake adat budaya kanggo ngentasake bangsa Indonesia lan bumi Nusantara saka juranging kasangsaran lan kacingkrangan, multikrisis lan bencana alam.

Ing kalodhangan iku Gus Dur mratelakake menawa anggone nganakake Ruwatan Bumi Nusantara kuwi dudu laku klenik utawa gaib-gaiban, nanging bisa ditampa kanthi nalar. Lire upacara ruwatan iku mujudake usaha kanggo ngresiki sesuker kang tumanduk ana anggane bangsa Indonesia lan bumi Nusantara. Yen sesuker iku awujud batiniah, mesthine carane ngresiki iya kudu secara batiniah.

Dene anggone milih papan Alun-alun Kidul Kraton Ngayogyakarta, jalaran secara kosmologis alun-alun kidul utawa alun-alun pungkuran iku wiwit jaman Majapait, Demak, Pajang nganti tekan Mataram Yogyakarta lan Surakarta mujudake “penyeimbang” tumrap alun-alun lor.

Alun-alun lor disimbolake kadidene sato galak utawa macan kang nduweni watak rame, saengga nyocogi karo kosmologi Jawa kang nggambarake yen alun-alun lor iku minangka wujud saka godhaning kadonyan (duniawi). Dene yen alun-alun kidul disimbolake kadidene gajah utawa liman kang nduweni watak anteng, mula banjur disanepakake minangka papan paleremane para dewa. Mula wis klebu dadi tatacara, menawa pinuju ana sedan, jenasahe para nata utawa sentana dalem Kraton Ngayogyakarta sadurunge disarekake ing Pajimatan Imogiri mesthi luwih dhisik dikirab ngliwati alun-alun kidul kang jembare watara 2,5 hektar iku.

Yen disawang sakeplasan, isen-isene alun-alun kidul pancen ora ana bedane karo alun-alun lor. Turut pinggir alun-alun ana sakehing uwit woh-wohan kayata pelem, kuweni, pakel, sawo bludru lsp. Alun-alun kidul yen wayah esuk utawa sore katon regeng jalaran kanggo bal-balan, olah raga, senam, lan nonton gajah kang dikandhangake ana sisih kulon alun-alun. Yen wayah awan, sakupenge alun-alun kidul dimanfaatake masyarakat kanggo dol-tinuku barang-barang bekas utawa dodol klithikan. Dene yen wanci bengi, papan iki dadi papan kanggo santai (ngaso) sinambi nikmati jagung bakar, wedang ronde, bakmi godhok, utawa lomba “masangin”, yaiku mlebu ana ing sela-selane wit ringin kurung cacah loro kanthi mripat ditutup kain ireng. Ujare kandha, sapa kang bisa mlaku liwat sela-selane wit ringin kurung iku kanthi mripat ditutup, kabeh panjangkane bisa kasembadan.

Wit ringin kang ana alun-alun kidul cilik, cacahe ora akeh kaya alun-alun lor, yaiku mung ana papat lan kabeh tanpa jeneng. Sing loro mujudake wit ringin kurung lan sing loro kaparingake ana sisih kidul sadurunge gapura Supit Urang kang mujudake dalan tumuju plengkung Nirbaya. Papan antarane gapura Supit Urang tekan plengkung Nirbaya (plengkung Gadhing) saiki wis kebak kios. Kamangka biyen ing papan iki mung tinemu paseban utawa pacaosan prajurit utawa abdi dalem kang jaga plengkung Nirbaya.

Yen ing taun 1925 alun-alun lor diyasani dalan-dalan alus, semono uga alun-alun kidul uga nduweni dalan butulan kang sambung karo kampung kiwa-tengene cacah lima. Kang mangidul tumuju nyang plengkung Nirbaya mau, sing loro arah mangulon tumuju ing kampung Patehan sing iring kidul, lan kampung Ngadisuryan (Penandhonan) ing iring sisih lor. Sarta maneh ing iring wetan, sing dalan lor tumuju nyang kampung Langenastran, dene sisih kidul nyang kampung Langenarjan.

Ing sisih lor alun-alun kidul iki ana Siti Hinggil Kidul kang nalika jaman kawuri digunakake Sri Sultan kanggo mriksani gladhen prajurit. Nalika jamane Sri Sultan HB IX ngasta pusaraning praja, papan iki banjur didegi gedhong Sasana Hinggil Dwi Abad kinarya pepenget tumrap pahargyan 200 taun madege kutha Ngayogyakarta dhek taun 1956. Gedhong iki engga seprene saben wulan digunakake kanggo giyaran langsung pagelaran wayang kulit dening RRI Nusantara II Yogyakarta.

DADI RUWANG PUBLIK

Miturut cathetan sejarah, wiwit jaman biyen alun-alun kidul mujudake “ruangan publik” kang asring digunakake kanggo maneka warna kegiyatan. Biyen digunakake kanggo gladhen keprajuritan. Yen arep ana grebeg, sepuluh dina sadurunge, para prajurit wis tata-tata nganakake gladhi baris saka Kumendhaman menyang alun-alun kidul lawase pitung dina lan dilakoni saben sore, dina kaping wolu towong ora gladhi, banjur dina kaping sanga gladhi resik, sorene maneh towong lan dina kaping 10 wanci jam 7 esuk para prajurit wis padha kumpul saperlu budhal menyang alun-alun lor nindakake upacara Grebeg.

Menawa ana gladhi resik alun-alun kidul regeng banget. Menawa Ingkang Sinuwun ora pinuju pambengan, mesthi rawuh nitih turangga kadherekake para sentana dalem, dene menawa pinuju gerah nitih rata Kanjeng Kiai Harsunaba katarik jaran papat. Ing alun-alun mau Ngarsa Dalem nindakake pamriksanan (inspeksi pasukan) lan nampi pakurmatan barisaning prajurit kang ing samengko karan “defile”. Sapa wonge sing ora arep kepingin weruh ratu Gustine. Mula jaman kawuri wong ya mesthi tumpleg bleg. Mung wae anggone nonton ora kena ngegla lan prasasat mung ungak-ungak tembok utawa nginjen-ijen.

KRT Sosrodiharjo (RH Agus Wiyarko, SE) Ketua Panitia Ruwatan Bumi Nusantara (RBN) nalika ditemoni JB mratelakake menawa Gus Dur milih Ki Timbul kang nindakake ruwatan, jalaran Ki Timbul klebu dhalang sejati.

“Sing terang ing ruwatan iki ora ana nuansa politik, kabeh murni cara kejawen,” ngono ngendikane KRT Sosro. Sadurunge ngadani ruwatan ing Alun-alun Kidul, Gus Dur anjangsana menyang papan-papan sing isih dianggep sakral lan duwe daya spiritual dhuwur, yakuwi Kraton Majapahit (ing Trowulan, Mojokerto), Demak, Kasunanan Surakarta, lan Kasultanan Jogjakarta.

“Ruwatan diadani ing alun-alun kidul merga Gus Dur entuk pituduh saka dhawuh spiritual,” ngendikane KRT Sosro.

Ature: Amien Nugroho/R. Dwi S.
JB 35/LX, 30 April – 6 Mei 2006

Satu Balasan ke Alun-alun Kidul, Paleremane Para Dewa

  1. […] Alun-alun Kidul, Paleremane Para Dewa Ujare kandha, sok sapaa kang kasil mlaku liwat sela-selane wit ringin kurung kanthi mripat ditutup, kabeh panjangkane bakal bisa kasembadan. Gus Dur antuk dhawuh spiritual supaya nindakake Ruwatan Bumi Nusantara ing Alun-alun Kidul iki. […]

Tinggalkan Balasan

Isikan data di bawah atau klik salah satu ikon untuk log in:

Logo WordPress.com

You are commenting using your WordPress.com account. Logout / Ubah )

Gambar Twitter

You are commenting using your Twitter account. Logout / Ubah )

Foto Facebook

You are commenting using your Facebook account. Logout / Ubah )

Foto Google+

You are commenting using your Google+ account. Logout / Ubah )

Connecting to %s

%d blogger menyukai ini: