Serat Pakem Sastra Miruda

21 Mei, 2006

SERAT Pakem Sastra Miruda sawijining buku anggitane Kanjeng Pangeran Arya Kusumadilaga, pujangga kraton Surakarta kang mumpuni ing babagan padhalangan. Jenenge wae ‘serat pakem’, mula anak judhule kang dawa nyebutake: Ugering padhalangan ingkang sampun mupakat kangge abdidalem dhalang ing Kraton Surakarta Adiningrat. KPA Kusumadilaga nganggit serat pakem padhalangan kasebut katujokake marang muride kang nama Sastra Miruda. Jenenge si murid iku mau kang kanggo judhul bukune.

Naskah asli Pakem Sastra Miruda wis ora kinawruhan maneh. Kang kasil ditemokake ana telung versi beda-beda. Ing antarane naskah tulisan Jawa terbitan De Bilksem, Solo, taun 1930 saiki sinimpen ing Perpustakaan Sanapustaka Kraton Surakarta.

Manut Serat Pakem Sastra Miruda, nalika jamane Sunan Seda Krapyak (1601-1613), sawijining dhalang saka Kedu awit saka kersane Ingkang Sinuhun katimbalan menyang kraton lan sinengkakake dadi abdidalem dhalang kraton. Wiwit iku ing Mataram thukul tradisi anyar, ing antarane nyuwak tradisi ruwatan nganggo wayang beber, lan minangka gantine ruwatan nganggo wayang kulit purwa.

Sateruse Sastra Miruda ngandhakake sawise kraton Mataram kecekel dening mungsuh (Trunajaya) ing taun 1677, Sunan Amangkurat I lumayu tekan Tegal. Ki Panjangmas sumusul lan tekan ing Kedu ambarang dhalang. Jroning mbarang mau tokoh punakawan Petruk dadi punjering inspirasi. Dene Nyi Panjangmas ora melu, awit kecekel dening mungsuh lan digawa mangetan menyang Jawa Timur.

Wektu iku pusaka-pusaka kraton, klebu saprangkat gamelan lan wayang kulit, katut digawa mungsuh. Satekane ing Ponorogo gamelan sawayange kanggo mbarang keliling dening Nyi Panjangmas. Wayang barangane iku nengenake tokoh Bagong minangka punjering lakon.

Ki lan Nyi Panjangmas mujudake dhalang kang dadi panutane dhalang-dhalang liyane ing tlatah Mataram. Sabubare iku, wiwit saka Kedu mangulon tekan Cirebon, dhalang-dhalang padha niru yen ndhalang tanpa Bagong. Dene wiwit Ponorogo mangetan tekan Malang, dhalang-dhalang padha ora nganggo Petruk.

Sawise madeg kraton anyar ing Kartasura, Nyi Panjangmas diangkat minangka dhalang kraton ing kadipaten anom (Kanoman), papane Pangeran Pati. Lakon-lakon nalikane mbarang ing Jawa Timur mau kaimpun dadi sawijining buku kanggo ugerane para dhalang Kanoman, kang katelah Pakem Wetan utawa Pakem Bagong. Dene Ki Panjangmas tetep dadi abdidalem dhalang ing kraton. Lakon-lakon nalika mbarang ndhalang mau kaimpun dadi buku kang katelah Pakem Petruk utawa Pakem Kulon.

Nadyan beda pakem, nanging cengkoke (gaya) seni padhalangan rikala semana tetep siji, yaiku cengkok Mataram. Cengkok padhalangan lagi pecah nalika Mataram kabagi dadi loro, yaiku Surakarta lan Yogyakarta.

Pecahe cengkok padhalangan mau disebabake telung perkara. Sepisan, Paku Buwana III ing Surakarta pancen nayogyakake marang ingkang paman, Sultan Hamengku Buwana I ing Yogyakarta, supaya tetep nerusake padhalangan cengkok Mataram. Dene PB III bakal nyipta cengkok anyar.

Kapindho, pancen nalika dumadi paliyan nagari Sultan HB I nate mboyong sawetara dhalang saka Surakarta menyang Kraton Yogyakarta. Nanging, gandheng kahanan Yogya wektu semana durung tumata, para dhalang mau rumangsa kurang manteb lan malah padha bali menyang Surakarta maneh. Wiwit iku dhalang-dhalang Yogyakarta padha gawe cengkok dhewe.

Katelu, ana kabar yen dhalang-dhalang Yogyakarta nerusake cengkoke Nyi Panjangmas, lan para dhalang ing Surakarta nerusake cengkoke Ki Panjangmas.

Pranyata jroning laku jantrane seni padhalangan, sing jeneng cengkok mau ngrembaka subur. Maune ngrembakane cengkok mau jumbuh klawan adege kraton. Mula saliyane cengkok Surakarta lan Yogyakarta, banjur thukul cengkok Mangkunagaran lan cengkok Pakualaman. Kawusanane cengkok-cengkok padhalangan mau tuwuh nganti karang padesan.Upamane, ing sawijining desa ana dhalang kang kuncara saengga akeh calon dhalang kang meguru mrana. Kanthi mangkono cengkoke dhalang kondhang mau dadi sawijining cengkok anyar.

Contone, tau sumebar anane dhalang cengkok Jombor (Klaten), kanthi ciri khusus dhalang dhagelan, awit saben gelare mesthi kebak lelucon. Dhalang cengkok Wedhi (Klaten), kondhang kanthi cirine dhalang wejangan, awit saben gelare kebak piwulang. Sabanjure cengkok iki nuwuhake julukan tumrap dhalang. Ana kang sinebut dhalang kethek, awit seneng nglakokake paraga kethek jroning lakon Ramayana. Dhalang sabetan, awit seneng lan trampil merangake satriya kanthi olah sabetan. Uga kita isih kelingan Ki Manteb Sudarsono tau oleh julukan dhalang setan, awit saka cepete anggone olah sabetan yen lagi perang.

Sanadyan seni padhalangan kabagi dadi pirang-pirang cengkok, nanging sejatine miturut garis besar, mung dumadi saka telung cengkok, yaiku cengkok Surakarta, cengkok Yogyakarta, lan cengkok desa. Cengkok desa thukul awit anane dhalang desa kang dadi dhalang amarga keturunan utawa nyantrik marang sawijining dhalang kondhang ing karang padesan. Muncule sebutan dhalang desa, yaiku nalika kababare buku pakem minangka pathokane dhalang, kang diwetokake dening Kraton Surakarta (Serat Pustaka Raja) lan Yogyakarta (Serat Purwakandha).

Rikala semana dhalang desa angel banget oleh buku-buku pakem kasebut. Saliyane buku-buku pakem iku kacetak terbatas, upama bisa oleh buku kasebut, durung karuwan para dhalang desa mau bisa maca. Awit akeh-akehe isih wuta aksara. Kanthi mangkono cengkoke dhalang ndesa lumaku dhewe lan diwarisake turun-temurun.

Ing taun 1923, awit saka kersane Sinuhun PB X ing Surakarta, kabukak sekolah dhalang kang sepisanan kanthi jeneng Pasinaon Dhalang ing Surakarta, disingkat Padhasuka. Rong taun candhake,Yogyakarta nusul adeg sekolah dhalang Habirandha awit saka kersane Sultan HB VIII kang sinengkuyung dening Java Instituut. Taun 1931, Pura Mangkunegaran adeg Pasinaon Dhalang ing Mangku-Nagaran (PDMN).

Tuwuhe sekolah dhalang mau ora nduweni tujuwan nambah cacahe dhalang kang wis ana. Nanging luwih nengenake ningkatake kualitase para dhalang, utamane dhalang desa kang dianggep gelare kurang becik lan ora bisa nututi gelare jaman. Sing genah, supaya dhalang desa anggone ndhalang padha nganggo dhasar pakem.

Kanthi muncule sekolah dhalang mau, kawitane para dhalang saka plosok padha gemrudug tumuju kraton saperlu olah ngelmu. Nanging paribasan sulung ngrubung lampu, ora let suwe padha mbrindhili dhewe-dhewe. Bab iku disebabake, antara liya, para dhalang desa mau kangelan nyemak pelajaran, awit anggone ora bisa maca. Uga amarga adohe laku, kamangka wektu semana durung ana tetumpakan. Kerep wae sawijining dhalang kudu wis mangkat sore, mlaku, lan lagi tekan kraton sesuk awan kamangka pelajaran lagi kinawitan bengine. Lan racake, para dhalang mau ora rumangsa ketambahan ngelmu padhalangan.

Nadyan wusanane pasinaon-pasinaon dhalang mau surut, nanging sethithik-akeh wis klakon nyragamake gelare para dhalang. Apa maneh bareng kasambung klawan thukule sekolah dhalang modern, kayata ing ASKI lan ASTI, cengkok-cengkok seni padhalangan mau sidane ilang. Mbokmenawa sing ana cengkok nasional.

Taun sewidakan biyen, nalika cengkok Surakarta lan Yogyakarta isih kenthel, wong Sala ora rumangsa marem nonton gelare dhalang Yogya, semono uga suwalike. Wektu iku cengkok mau isih ketara banget, kanthi ciri-ciri padhalangan cengkok Surakarta pinunjul ing babagan basa lan pagelaran wayang alus. Dene cengkok Yogya, pagelaran wayange urip lan rame, paraga wayange akeh gerake lan katon gagah.

Ature: Poerwanto Rs.
JB 39/LX, 28 Mei-3 Juni 2006


Mbah Marijan: Nek Ngungsi Kliru

21 Mei, 2006

Senajan Merapi wis mbledhos, ngetokake wedhus gembel, ewasemono R. Ng. Suraksohargo alias Mbah Marijan (75 taun) isih tetep ora gelem ninggalake omahe ing Kinahrejo, Umbulharjo, Pakem, Sleman. Alasane merga ngemban dhawuh amanahe swargi Sri Sultan Hamengku Buwono IX. Minangka jurukunci Merapi, dhawuhe Ngarsa Dalem kudu patuh sarta tanggung jawab, ora kena ninggalake jejibahane, senajan ta totohane nyawa.

Mbah Marijan, tokoh spiritual Jawa sing gawe bingunge aparat jalaran ora gelem ngungsi iku nganggep menawa Gunung Merapi kuwi pepundhene. Mula senajan pendhudhuk kiwa-tengen padha bingung ninggalake omah tumuju brak pengungsian, Mbah Marijan cukup tenang-tenang saja di rumah. Merapi dianggep kaya ora ana apa-apa. Dheweke malah mbongkar omahe kapernah buri pendhapa, wiwit saka gendheng, usuk, reng, nganti krepus kang padha kropos diganti cor semen lan ragangan wesi. Paturone pindhah ana sisih wetan cerak pawon. Amben galare cerak warunge sing biyasa kanggo nyepaki kabutuhane bocah sing arep munggah Merapi.

Reng-usuke diganti pamrihe nek sawanci-wanci wedhus gembel teka nerak omahe, ora ambruk. Bab iku belajar saka kedadeyan ing Turgo sing gendhenge omah-omah padha ambruk jalaran ketiban awu panas pirang-pirang kubik.

“Sing terang ora bakal ana kedadeyan apa-apa ing kene. Kabeh tak pasrahake karo Sing Maha Kuwasa,” ngono kandhane Mbah Marijan nalika ditemoni JB dhek dina Jemuah Paing, 5 Mei 2006 kepungkur.

Merapi sing wis ngetokake lava pijar (panase 600 derajat Celsius) iku durung marakake Mbah Marijan percaya yen gununge bakal mbledhos. Karo nemoni tamune Mbah Marijan liyer-liyer turu-turu ayam, jalaran bengine kudu prihatin, ngrondhani omahe lan nindakake laku spiritual. Ngepasi ana swara adzan dheweke nindakake sholat ana langgar kulon omahe.

Saploke Merapi kumat iku simbah jurukunci iki tansah ketamuan paranormal sing arep golek popularitas nindakake labuhan ing Sri Manganti Merapi. Malah ana paranormal sing ngaku isih trahe keluwarga karaton.

Kanthi anane aktivitas Merapi sing wis ngancik tingkat Awas Merapi iku akeh warga sing urip kacingkrangan padha ora bisa mergawe. Semono uga Mbah Marijan dhewe. Biyasane udud nglecis sigaret alus, saiki mung nglinting merga warunge ora payu, ateges uga kelangan pangan.

“Nek boten payu nggih mangan tela godhog saking kebon,” ngono kandhane adhine ragil Mbah Marijan sing jenenge Tugiyem (50 taun). Tugiyem uga bukak warung kaya Mbah Marijan.

Manut kandhane Tugiyem, Mbah Marijan iku sedulure kabeh ana pitu. Sing barep Mbah Marijan, adhine sing nomer loro, telu, lan papat wis ndhisiki mati. Sing nomer lima arane Subariyah ana Tanjung Karang, Sumatra. Sing nomer enem Wignyo, manggon ing Kinahrejo. Ragile Tugiyem iku, omahe pernah ngisor plataran omahe Mbah Marijan.

Nalika ditemoni JB Mbah Marijan ora nganggo klambi dhines pranakan karaton, ning cukup nganggo sarung lan peci bathikan ireng. Dheweke uga kandha ora ana dhawuh saka Karaton Ngajogjakarta supaya nindakake labuhan. Labuhan wis ana jadwale dhewe. Dadi yen ana isu Karaton nganakake labuhan, iku ora bener.

BISA NGILANG?

Mbah Marijan wis diarih-arih Kapolsek Cangkringan AKP Munawar Wsc, supaya pindhah ngedohi Merapi. Nanging dheweke meksa ora gelem ngungsi. Mbah Marijan kandha, olehe ora gelem ngungsi amarga mundhi dhawuhe swargi Sri Sultan HB IX. Kala semana Ngarsa Dalem dhawuh minangka jurukunci Merapi dheweke nduweni kewajiban njaga lan tanggung jawab ngreksa Merapi. Ora kena ninggalake pakaryan mau senajan ta totohane nyawa. Nek nekad ngungsi iku kliru, nerak dhawuhe ratu gustine, bakal kapatrapan bendu.

Mangka sadurunge kuwi, putrane Ngarsa Dalem IX, yaiku Sri Sultan HB X kang uga Gubernur DIY, wis ndhawuhake marang warga ing ereng-erenge Merapi supaya pindhah.

“Aku wis ngandhani Mbah Marijan supaya ngungsi, aku kuwatir nek ana kedadeyan tenan mundhak aku sing diklirokne,” ngono pangandikane Sri Sultan HB X marang JB ing Kepatihan Danurejan, Jogjakarta, durung suwe iki.

Minangka juru kunci Merapi, Mbah Marijan mesthi nduweni kaluwihan ngerti cara-carane nanggulangi Merapi yen pinuju nesu. Ana sing kandha menawa Mbah Marijan iku bisa ngilang. Apa bener mangkono?

“Mas jangan heran ya Mbah Marijan itu bisa ngilang,” ngono kandhane Christian Awuy, Ketua Aspek (Asosiasi Perhotelan Kaliurang) Sleman marang JB.

“Ah yang bener saja Pak Awuy?” pitakone JB semu gumun.

“Betul, waktu itu saya lihat sendiri,” tambahe Awuy semu rada wedi.

Sabanjure Awuy nyritakake kedadeyane. Kala semana ana bocah hiking munggah Gunung Merapi kesasar lan ilang ora bisa bali. Wis digoleki karo kancane ora ditemokake. Mula banjur njaluk pitulungan spirituale Mbah Marijan, temahane bocahe bisa ketemu slamet.

Kala lagi enak-enak ngobrol, anggota tim SAR Merapi padha weruh Mbah Marijan melu lingguh ing kono. Ning ditinggal noleh nyang buri Mbah Marijan ujug-ujug wis ilang ora karuan menyang endi parane. Mangka papane omber ana tengah ara-ara, nek mlaku utawa mlayu mesthine katon blegere.

Nalika masalah mau ditakokne, Mbah Marijan mung mesem.

Ature: Adi K. Putra
JB 39/LX, 28 Mei-3 Juni 2006


Bakal Ana Layon Agung

17 Mei, 2006

Salah sijining putrane PB XII Gusti Pangeran Haryo Suryo Wicaksono (Ninok) ngramal tandha-tandha jaman. Dhek Minggu 7 Mei 2006 jam 13.45 ujug-ujug JB di-SMS mangkene: Selasa lava gunung Merapi meleleh ke barat, abunya ke utara. Solo aman. Semoga semua makhluk berbahagia. Lava juga ke arah barat daya. Korban minimal sebab tidak ada letusan dahsyat. Justru yang berbahaya awan panas ke arah utara.

JB banjur nlesih: Iki ana tandha-tandha jaman apa?

Ninok: Kanggo negara pertandha ana jaman anyar sing dimulai. Kanggo kraton (Surakarta) babak anyar rekonsiliasi. Kanggo alam peringatan supaya umat tahu diri yen Tuhan Maha Segalanya.

JB: Kutha-kutha sing kena dampak Merapi?

Ninok: Lahar nyang Magelang, awan panas nyang Boyolali. Arep ana tumbal petinggi negara Negara Kesatuan Republik Indonesia (NKRI).

JB: Sapa?

Ninok: Bentuk layon agung, jenenge isih rahasia alam.

JB: Kira-kira kapan ana layon agung ?

Ninok: Sing saiki lagi lara, 13 dina maneh.

JB: Merapi leleh tiba Selasa Legi, kuwi tandha apa ?

Ninok: Selasa 3 legi 5 jumlahe 8. Gunung jugrug segara asat. Tiba asat titik paling rendah. Ning tetep ing koridor interpretatif lan bisa diwiradati karo tembang: Lila lamun kelangan/nora gegetun/trimah yen ketaman/seserik sameng dumadi/trima legawa nalangsa srahing bethara. Nalika ketemu mbah Petruk (dhanyange Merapi), taktakoni kapan mbledhose ? Jawabe: Lagi nglumpukake entut sebab wetenge ben lega trus kecirit, hehe…. dhemit kenthir!

Tanggal 10 Mei 2006 jam 17.20 Ninok kirim SMS maneh: Malam ini+besok Mbah Petruk mengundang Mbah Marijan dalam ULTAH dengan pesta kembang api di Merapi. Ada yang mau rawuh? Monggo….

Ature: Endang Irowati
JB 38/LX, 21-27 Mei 2006


Bocah Bajang, Gegambaran Cacading Manungsa

17 Mei, 2006

Bocah bajang nggiring angin
Anawu banyu segara
Ingon-ingone kebo dhungkul
Sasisih sapi gumarang

Teks patang larik kang nggambarake bocah bajang kasebut, mujudake salah sijine jineman kanggo ngiringi metune Semar, utawa ngarepake jumedhule Panakawan Catur. Ana ing pakeliran, Bocah Bajang kuwi ora ana wayange. Sing ana wayang Sukasrana, Pulunggana, lan Kala Bendana. Senadyanta iku wujude bajang, katelune apaes buta, dudu bocah. Ananging yen wis ngripta wayang kasebut, banjur arep dienggo apa? Diwetokake nggon ngendi? Awit ora ana sejarahe lakon balungan ringgit purwa sing mligi nyritakake bocah bajang. Nadyan mangkono, tokoh iki kaya-kaya tansah ngayang-ayangi jagade pakeliran.

Mula yen arep oncek-oncek werdine bocah bajang, prayogane nganggo pancadan wayang sing ana sambung rapete karo bocah bajang yaiku wayang Semar. Jalaran sauger Semar jumedhul, jineman Bocah Bajang dilagokake. Bab iki ora mung dhapur kebeneran, ananging mesthi ana werdine kang sumimpen. Kaya padataning para pujangga yen arep ngandharake sawijining bab, racak-racake dibeberake kanthi wantah.

Ana ing buku, majalah, lan media liyane, wis akeh kang nyerat bab Semar. Tokoh siji iki mula nduweni pribadi sing mangro, pribadi sing kadunungan sipat loro. Dheweke iku Bathara Ismaya kang manitis ing ragane manungsa cebol, pakulitane ireng kang aran Ki Semarasanta. Yen mriksani blegering wayang, perangan sirah iku lanang., dene perangan awak mligine payudarane lan bokonge iku wadon. Menawa diarani wong tuwa marga rambute wis putih, iku uga ora trep, merga potongane kuncung kaya patraping bocah cilik. pasuryane uga mangkono, lambene mesem nggambarake kabungahan, ananging mripate ndrejes kaya wong kang nandhang duhkita. Awit saka bab kang kebak misteri, ora cetha saktenane, apa ya dewa, apa ya manungsa, lanang apa wadon, wong tuwa apa cah cilik, sedhih utawa seneng, mula tokoh iki dijenengne Semar, saka tembung samar, durung cetha.

Dumadine tokoh Semar ing jagading pakeliran bisa uga mujudake pangangen-angene manungsa kang jero, anggone ngorong kepengin necep kekeraning Pangeran. Amarga Kang Maha Sampurna iku ora katon, tan bisa digrayang, mula banjur nglengkara bisa nggambarake kanthi wewentehan. Sing bisa digambarake cetha yaiku kekurangane keringkihane, kasekengane, cacad-cacade manungsa. Awit kanthi ngrumangsani ringkih bisa ngrasakake Kang Maha Kuwasa, kanthi ngrumangsani sekeng, bisa ngrasakake Kang Maha Welas, kanthi ngrumangsani cacad, bisa ngrasakake Kang Maha Sampurna. Iya awit anane rasa rumangsa sing sarwa ora sampurna mau, banjur nglairake reriptan, kaya dene Ki Semarasanta.

Ing ringgit purwa reriptan kanggo nglenggahake kekeran Kasampurnan iku uga tinemu ing wayang Dewaruci wujude dewa bajang. Wayang Hyang Pada Wenang, diripta mung sakepel gedhene.

Ana uga reriptan liya kang dumadi ing sanjabaning jagading pakeliran, nanging nunggal karep kanggo nglenggahake Kang Maha Sampurna. Wujude reca Budha kang tinemu ing candhi Borobudur. Nalika dipugar lan ditata maneh dening Van Erp taun 1907 tekan 1911, gunggunge reca Budha ana 505 iji. Kang nggumunake geneya reca Budha nomer 505 sing tinemu ing stupa induk kang mapan pucuk dhewe kuwi cacat, ora sampurna. Rikmane ora diukir, pasuryane cacat, astane dhuwur sisih lan dawa cendhak, rasukan kang nutupi ampeyane ora ditatah wiru, lapike ora padha kandele.

Magepokan karo anane reca Budha kang cacad, Serat Centhini utawa Suluk Tambangraras nyritakake pangulandarane Mas Cebolang karo santri-santrine tumeka ing Candhi Borobudur. Nalika mriksani candhi kanthi tlesih, Mas Cebolang ngungun penggalihe, nyumurupi salah sijine reca kang cacat, piyambake banjur ngendika marang pandhereke mangkene: “Paran darunane iki, reca agung tur neng puncak, teka tan jangkep ing warni, yen pancen durung dadi, iku banget mokalipun, baya pancen jinarag, embuh karepe kang kardi, mara padha udakaranen ing driya.”

Mas Cebolang nelakake yen reca mau jinarag digawe cacat. Dene ancase durung cetha, perlu digolaki ditlesih lan dilimbang-limbang kanthi permati ing sajroning ati.

Miturut Kitab Jawa Kuno Sang Hyang Kamahayanikan kang isine ngenani agama Budha Mahayana, Stutterheim ngandharake mangkene: ing antarane wujud reca Budha sing wis diwakili 504 iji, isih ana reca sing mujudake pangejawantahe Hyang Maha Wikan, tataran paling dhuwur, sing ora katon, kang diarani Batara Budha, yaiku reca nomer 505. Dadi cetha, anane reca kang sarwa ora sampurna iku mula disengaja, kanggo nglenggahake Kang Maha Sampurna, yaiku Batara Budha.

Dudutane rembug, apa sing diwujudake para pujangga kanthi wewentehan ing antarane Semar lan Bathara Budha iku kanggo nggambarake kahanane manungsa kang sarwa ora sampurna. Nanging yen dikedhuk jero, ing suwalike wujud kang kebak cacad iku lenggah Rohing Kasampurnan. Antarane kang ora sampurna karo kang sampurna lelorone urip bareng ing jagad siji, jagading manungsa. Kaya sifat pribadhine Semar kang werna loro, ya dewa ya titah, ya tuwa ya bocah, ya lanang ya wadon, ya bungah ya susah.

Kanggo nandhesake bab iku, jumedhule Semar ing jagading pakeliran dibarengi jineman Bocah Bajang kang duwe ingon-ingon loro, yaiku kebo dhungkul kang nggambarake kethule rasa-pangrasa marang bab kasampurnan lan sisihe sapi gumarang kang nggambarake kalantipan ngrasakake lungiding kasampurnan. Bodhone kebo dhungkul pratandha kasekenganing manungsa, pintere sapi gumarang pratandha lantipe manungsa bisa nglenggahake Kang Maha Sampurna ing sajroning uripe.

Mula banjur mbutuhake pambudidaya tanpa kendhat kanggo nglenggahake sumbere Kasampurnan ana ing uripe manungsa kang sarwa ora sampurna. Kayadene bocah bajang sing sarwa ora sampurna lagi nggiring angin, ngiring kasampurnan lan nawu segara, nyidhuk sumbering kasampurnan kang datan bisa asat.

Pancen yen dirasakake sacleraman nggiring angin lan nawu segara iku mujudake pakaryan sing muspra ora guna ora ana rampunge. Ananging yen kersa ngenepake, nggiring angin lan nawu segara iku mralambangake manungsa sing terus-terusan, tanpa pedhot kanggo nglenggahake Sumbering Kasampurnan. Nanging nadyanta nggiring angin lan anawu banyu segara iku pakaryan mokal bisa rampunge, ananging yen ora gelem niru patrape bocah bajang, bakal bisa ngrasakake sumiliring angin kasampurnan lan telese banyu kalanggengan.

Ature: Herjaka H.S.
JB 38/LX, 21-27 Mei 2006


Maryoto Kurban Wedhus Gembel

17 Mei, 2006

Maryoto (50), warga Turgo sing mapan ing relokasi Sudimoro, saiki ora bisa kumecap maneh. Jalaran bantuan saka pemerintah lumantar Dinas Sosial Daerah Istimewa Yogyakarta (DIY) kang sesasi gedhene Rp 75.000 dijabel wiwit Nopember 2005.

Maryoto sing dadi salah sijine kurban wedhus gembel saka puncake Gunung Merapi dhek taun 1994 iku saiki nasibe mesakake. Maryoto lan bojone, Kasiyem, sadurunge nandhang cacad kaya saiki uripe tentrem kebak kabungahan. Semono uga anake loro. Kahanan iku tibake ora lumaku suwe. Nalika Merapi ngetokake wedhus gembel dhek 12 taun kepungkur, Maryoto lan bojone katut kena awan panas sing ndadekake cacad selawase urip. Wiwit kuwi Maryoto ora bisa megawe. Drijine tengen ora wutuh, mung kari pucuk drijine sing wutuh, iku wae driji sambungan.

Tangane kanggo nekem ora bisa. Semono uga kupinge loro karo ilang, mung kari bolongane, dadi nek dienggoni kacamata angel, ora ana canthelane. Nalika ditemoni JB ing omahe, Maryoto diampingi Kasiyem sing dirabi taun 1970-an. “Kala semanten kahanane siang kados dalu. Awu panas kalih gas mambet lirang nyembur ngapyuk awake bojo kula,” kandhane Kasiyem anggone miwiti critane.

Nalika ketiban wedhus gembel Maryoto lagi rerewang gawe wedang mantene Wantini lan Warijo. Wantini karo sisihane (klebu bapake) tiwas ing musibah wedhus gembel mau. Kajaba Wantini, tamu sing buwuh uga dadi kurban. Total wong 40 tamune penganten ilang nyawane.

Maryoto nalika kuwi lagi ngobrol ana pawon. Wanci jam sewelas awan krungu swara gemuruh kaya udan teka, banjur kahanane peteng dhedhet kaya wengi. Merga peteng dheweke bingung ora ngerti apa sing kudu ditindakake. Karepe mlayu, ning durung nganti metu saka lawang, omahe wong sing duwe gawe iku ambruk ngebruki Maryoto, nganti ora bisa obah. Tanggane ora ana sing nulungi, merga padha golek slamet dhewe-dhewe.

“Kala semanten kula ajeng nylametaken dhiri boten saged. Lha pripun, awak kula kebrukan griya boten saged obah, katambahan malih kekapyuk awu panas ing saranduning awak, tangan, lan sikil,” kandhane karo nuduhake tangan lan sikile sing cacad merga kena awu panas biyen.

Rahayune Maryoto konangan regu penolong, banjur diplayokake menyang RSUP Dr Sarjito Jogjakarta. Tatu-tatune ditangani tim dokter luka bakar. Maryoto mondhok nganti pirang-pirang sasi ora bisa obah. Drijine sing kena awu panas wis ora wutuh kaya asline, saiki katon kiwir-kiwir. Dening tim dokter sing nangani, pucuke driji sing isih turah iku banjur disambung. Mula wujude ora memper kaya asline, katon pating jithet.

“Riyin dhek sepindhahan bar operasi kados biyasa, nanging sasampunipun saras dadose cacad,” kandhane Kasiyem sing kala semana bisa mlayu saka omahe manten.

Kasiyem kandha sing buwuh ing omahe Watini kala semana ana wong 63-an. Sing mati ngenggon ana wong 40-an, wiwit saka bocah balita tekan simbah-simbah umur 70-an.. Kurban mati banjur dikubur masal ing Dhusun Jamblangan. Saperangan ana sing dikubur ing liya papan saka panjaluke kulawarga. Saka kurban semono mau, sing 21 Dhusun Turgo, anggone ngubur dibudhalake saka aula Balai Desa Purwobinangun.

BANTUAN DIENDHEGAKE

Maryoto sing cacad tangane selawase urip iku maune nampa bantuan saka pamarentah. Ning wiwit sasi Nopember 2005 bantuan dhuwit sing gedhene Rp 75.000 sesasi iku dicabut. Kajaba bantuan dhuwit, dheweke uga oleh jatah omah tipe 32 lan sapi pohan siji. Ning sapi pohan sing dikandhangake sacara khusus ing perumahan iku, tekan saiki iya ora kocap ana endi parane!

Kanthi mandhege bantuan Kasiyem montang-manting golek pangupajiwa kanggo ngingoni anak lan bojone. Dalan sing digayuh yaiku dadi buruh, sedinane entuk bayaran Rp 25.000.

“Kula boten ngertos, pun enem sasi niki bantuan saking Dinas Sosial disumpet,” kandhane karo mripate kaca-kaca ngrasakake nasibe. Arep sambat, gek sapa sing bisa nulungi uripe?

Ature: R. Dwi S.
JB 38/LX, 21-27 Mei 2006


Nur Fadillah “Nglairake” Iwak

11 Mei, 2006

Nganti dinane iki isih akeh lelakon nyalawadi kang ora tinemu nalar. Salah sijine dialami Nur Fadillah (31), warga Jlaprang, Desa Lumpang, Kecamatan Mojoagung, Kabupaten Jombang dhek Selasa esuk, 25 April kepungkur. Buruh tani iki kaya adate, saben esuk dikancani Sukardi (40) bojone renteng-renteng budhal bebarengan nyambutgawe ana sawah. Ning ing sawah kang dituju mau ujug-ujug dheweke nemoni lelakon aneh: wetenge krasa mules kaya kudu ngising. Tansaya suwe lara ing wetenge krasa tambah ndadi. Mangka diisingne ana kali cilik cedhak sawahe, ora metu. Wetenge tetep kaya diremet-remet, mula njur mutusake bali.

Tekan omah Fadillah nyoba turu. Mbokmenawa, kanthi diturokake larane waras. Jebul ora. “Rasane kaya wong arep mbabarake. Nanging, wong aku iki ora meteng. Anakku papat wis gedhe-gedhe. Kathik aku ya wis KB steril,” kandhane ampang.

Kira-kira jam 15.30 Fadillah tangi saka anggone turu, sebab wetenge wis ora bisa diempet. Gegancangan dheweke tumuju menyang WC omahe saperlu arep bebuwang! Jebul kotoran sing metu mung sethithik. Nanging, iki anehe, bareng karo ngetokake kotoran mau kaya ana barang sing katut metu, rasane nggrenjel. Bareng diungak mangisor, ohhh dheweke kaget kepati: ana iwak urip kosel-kosel. Iya iwak mirip mujair kuwi sing metu saka wetenge! Sakala wong wadon iki jelih-jelih ngundang bojone kang wektu iku lagi disraya tanggane.

Sukardi njur mlayoni sisihane sing kaya wong bingung. Ana apa? Sawise diterangake klawan gamblang, Sukardi tanpa wigih-wigih tumuli njupuk iwak urip kang campur kotorane bojone mau. Sawise diresiki, si-“bayi” iwak mau tumuli dicemplungake akuarium.

Wiwit kedadeyan kuwi omahe Sukardi dibanjiri wong kang kepengin nonton iwak ajaib mau. Suwe-suwe desane dadi reja, awan bengi rame. Masyarakat kepengin mbuktekake, apa bener Fadillah nglairake iwak? Jalaran saya dina saya gawe geger, akuarium cilik kang sakawit disimpen ana kamar turone mau dening polisi “diamanake” ana kantor polsek. Ning mung sewengi. Bar iku dibalekake maneh.

Bareng karo baline si-“anak” mau, bengine Fadillah dipripeni. Rumangsane dheweke ketekan tamu wanita ayu slendhangan biru dikawal kaki-kaki tuwa njaluk ngombe susu lan buah-buahan. Welinge, yen sawanci-wanci ana sanak kang mbutuhake pitulungan jalaran ketaman lelara, ora usah ditambani adoh-adoh. Cukup ditambani banyu akuarium mau.

“Apa kira-kira putri ayu mau panjalmane iwak iki?” ngono pitakone Fadillah lan bojone ing sajroning batine.

Panjaluk mau dituruti. Sesuke Fadillah dalah sing lanang cawis kembang, wedang susu, lan buah-buahan anggur, gedhang, apel disuguhake ing cedhak akuarium mau. Iwak mau njur dijenengne Dewi Sekarwangi. Tamu-tamune tetep rame. Desane tambah reja!

Dina Jemuah, 28 April Fadillah ketamon tamu loro kang asale saka Kedung Maling, Brangkal, Kabupaten Mojokerto kang nedya nyatakake anane iwak kang “dilairake” mau. Manut critane, wong loro –kang ngaku santri iku— teka ing kono atas pituduh saka impene, kang jarene dipethuki wong tuwa kon nggoleki anake menyang alamat omahe Fadillah.

“Aku nggoleki anakku sing ilang. Anakku kuwi nganggo slendhang biru, jaritan parang,” ngono kandhane sang tamu. Fadillah mbatin, kok cocog karo impenku?

Santri mau njur mbacutake crita bab impene, jare: sapa wae sing nemokake anake mau, miturut wong tuwa ing impen mau, yen ora gelem ngopeni, luwih becik balekna iwak mau nyang kedhung! Sawise dipikir jero, “Timbang takbalekne nyang kedhung iwake mati, enake ya takingu wae,” kandhane Fadillah marang tamune iku.

Engga pawarta iki katulis, Rebo, 3 Mei 2006 sing nonton iwak “anake” Fadillah mau isih akeh. Asale saka daerah sakiwa-tengene Jombang, “Aku teka mrene niatku njaluk banyu akuarium kanggo tambane laraku. Wong tuku obat neng apotik regane larange ya ora ilok,” komentare Bagus, sing ngaku dhadhane seseg.

Ature: Oemaryanto
JB 37/LX, 14-20 Mei 2006


Ukuman Paling Abot: Picis!

11 Mei, 2006

SERAT Sekar Setaman, sawijining buku koleksi Museum Sanapustaka, Kraton Surakarta, kandhutan isine dumadi saka cathetan-cathetan saka prastawa wigati kang kadadeyan ing jaman Kraton Surakarta (sing disebut jaman kraton, yaiku jaman sadurunge kamardikan RI ing taun 1945 –pen).

Buku kuna kuwi blegere wis ora wutuh maneh, saperangan kaca sisih buri thethel lan ilang, embuh pirang kaca ilange. Mung wae ing lembar pungkasan kacetha angka kaca 127. Serat awangun gancaran sinerat mawa aksara Jawa iki, ing samake kang rinengga gambar naga loro adhep-adhepan bisa kinawruhan sing nulis, yaiku Mas Ngabehi Rangga Susastra. Ora dingerteni sapa sejatine penulise iku, lan kapan anggone nulis.

Ana ing lembar pambuka, ing antarane katulis yen buku kasebut ngemot prastawa-prastawa wigati, utamane kang magepokan klawan donyaning kadurjanan (kriminal). Uga sinerat yen prastawa-prastawa mau sabageyan njupuk saka buku-buku kang kababar sadurunge, lan sebageyan prastawa kinawruhan dhewe dening penulise.

Prastawa sing paling lawas kacathet ing Sekar Setaman iki yaiku kadadeyan nalika sing nyekel pusaraning praja ing Surakarta Sinuhun PB IV (1788-1820). Prastawa kang kacathet, yaiku ukuman picis ing Surakarta diilangi ing taun 1812.

Kacritakake, nganti tekan taun 1811, ukuman mati ing Surakarta isih lumaku. Ingkang Sinuhun sajroning paring pidana marang para narapidana ngetrapake undha-usuke paukuman jumbuh klawan kang digarisake dening Syariat Islam. Ana paukuman kethok tangan, kethok sikil, tugel driji, tugel kuping, nganti tekan pidana pati.

Ukum mati sing ditrapake, sing genah dudu saka syariat Islam, ana rong macem. Cara loro-lorone mau dilaksanakake ing setengahe alun-alun ditonton rakyat. Ukuman mati cara sepisan yaiku diedu lawan macan. Dene ukuman pati kang dianggep luwih abot, yaiku ukuman picis. Kaleksanane, narapidana kabanda ana tunggak utawa wit, lan awake diiris-iris nganggo peso. Sabanjure tatune mau dioseri banyu uyah lan asem. Mangkono sateruse nganti tumekaning pati.

Nalika Indonesia dijajah Inggris (1811-1816), ukuman mati mau ngalami owah-owahan, awit Gubernur Jendral Raffles nganggep ukuman mati mau kejem banget. Sabanjure Raffles usul marang PB IV supaya ngowahi/ngilangi ukuman mati kasebut. Ing Sekar Setaman kacathet, Ingkang Sinuhun Kanjeng Sunan Paku Buwana IV sarujuk marang usulane Raffles. Pasetujonan mau kasok ing perjanjian tanggal 1 Agustus 1812. Kacetha ing Bab 9, ISKS PB IV setuju ngilangi ukuman mati klebu ukuman-ukuman kethok lan tugel (kethok tangan/sikil, tugel driji lan kuping).

Wiwit prastawa iku kanthi resmi ukuman mati ora lumaku maneh. Minangka gantine, kadurjanan abot kayata nyolong kebo-sapi ing wayah bengi, diganjar ukuman kurungan (ora disebutake pira lawase). Dene kejahatan ringan kayata nyolong wedhus, ngutil (nyopet), ngrampas barang barang/dhuwit (jambret), diganjar ukuman pecut kaping100 tekan 200 gumantung abot enthenge perkara.

MLAKU BENGI NGGAWA COLOK

Kutha Sala ing taun 1800-an alase isih ketel, bulake isih amba, pendhudhuke durung akeh. Kahanan mangkono iku ndadekake ngrembakane tindak kadurjanan. Kanggo ngurangi, Kraton Surakarta ing jamane PB IX (1862-1893) ngetokake peraturan anyar ing taun 1867. Unine, sok sapaa sing mlaku bengi ing wewengkon Surakarta kudu nggawa colok.

Urub, padhang, utawa jinise colok ditemtokake jumbuh klawan endhek-dhuwure punggawa lan drajat pangkate. Saben punggawa kraton apangkat mantri sapandhuwur, yen mlaku wanci bengi kudu nggawa colok ting. Dene warga biasa yen mlaku wanci bengi kudu nggawa colok saka onthel (kembang kluwih).

Kanthi metune peraturan kasebut, sapa wae sing mlaku wayah bengi tanpa colok dianggep wong durjana (penjahat), utawa wong kang nduweni niyat jahat. Petugas keamanan oleh langsung nangkep lan merkarakake. Kanggo ngawekani lakune peraturan kasebut, pihak kraton kepareng nambah cacah gerdhu-gerdhu jagan lan uga nambah tenaga petugas keamanane.

PRANATAN BUKBIRU

Kraton Surakarta wewatesan klawan Pura Mangkunagaran. Kanthi anane wates negara iki, para penjahat oleh manfaat. Maling, rampog, kecu kang nindakake kadurjanan ing Surakarta adhakan mlayu menyang Mangkunegaran, utawa suwalike. Kanthi mangkono petugas keamanan (pulisi) ora bisa nangkep, awit pulisi dilarang lintas batas menyang negara liya.

Kedadeyan kang mangkono iku sidane bisa diilangi ing taun 1869, kanthi metune pasarujukan antarane Kraton Surakarta lan Pura Mangkunegaran. Prajanjen mau awit saka ada-adane Tuwan Residen ing Surakarta.

Kanthi metune peraturan mau, pulisi bisa lan oleh ngoyak durjana ngliwati wates negara. Malah kena ngoyak tekan ngendi wae playune durjana mau. Yen pulisi Kraton Surakarta bakal nggledhah sawijining omah ing wewengkon Mangkunegaran, kena-kena wae asal njaluk idin lan diterake dening kepala desa, mesisan minangka seksine.

Kanggo tindak lanjut penanggulangan tindak kadurjanan iki, taun 1873 Kraton Surakarta ngetokake sawijining peraturan anyar, aran Pranatan Bukbiru. Pranatan mau nyebutake, sawijining lurah kang sengaja ndhelikake anane kadurjanan (ngerti nanging ora gelem lapur utawa ethok-ethok ora ngerti), langsung dipecat saka kalungguhane lan kalungguhan liya-liyane (yen ana). Pranatan iki uga lumaku kanggo para penggedhe pulisi (Panewu Pulisi).

Pranatan Bukbiru uga ngatur samangsa Panewu Pulisi mati nalika njabat lan nalika uripe ora nduweni kesalahan sarta ora kesangkut kadurjanan marang negara, salah siji anake bisa nyulihi jabatane. Anak mau bisa ngganteni dadi pulisi waton nyukupi syarat wolu, yaiku pinter, trampil, kelakuwane becik, sregep nyambutgawe, ora madat (narkoba), main, minum, lan durung tau tindak durjana. Syarat wolu mau dadi pertimbangan pengangkatane.

Ature: Poerwanto RS
JB 37/LX, 14-20 Mei 2006


Golek Guru Dhagelan Niku Angel

11 Mei, 2006

Ing kalangane pelawak Ngayogjakarta, asmane Mbah Guno alias Eyang R. Susanto (79) wis ora asing maneh. Kaset dhagelane sumebar. Rekaman sing keri dhewe ndhageli lagu-lagu langgame penyanyi Walang Kekek Bu Hajjah Waljinah. Ing album ”Kembang Kacang” sing ing taun 1990-an larise kaya kacang goreng mau, Mbah Guno sing kaparingan gelar Kangjeng Raden Tumenggung (KRT) Susanto Gunaprawiro saka Kraton Ngayogjakarta Hadiningrat iki mbanyol duet karo pentholan pelawak Mataram, swargi Djunaedi. Kang gawe guyu iku nalika Mbah Guno nyekar dhandhanggula Badan Alus, “Ingkung wewe, bothokira dhemit… gendruwo dipunsujeni, jrangkong garangaseme…”

Mbah Guno miyos ing Kebumen, Jawa Tengah, 3 Desember 1927. Krama karo Sri Palupi, putra putrine Mertodiningrat (Bupati Gunung Kidul) patutan putra-putri sanga: Gunarso, Gunawati, Ratih Guntari, Endang Gunar Widiastuti, Wahyu Gupitawati, Guntoro, Hesti Gunarti, Novi Gunarsanti lan Gun Hartanto. Wayahe cacahe ana wolu. Mbah Guno pungkasan nampa pendidikan ing SMAN Surakarta taun 1950 lan pensiun saka ngasta guru STMN II Jogjakarta taun 1987. Senajan wis pensiun piyambake isih mulang jurusan teater ing ISI Jogjakarta wiwit taun 1987 saengga seprene. Mbah Guno dhewe putra katelu saka abdidalem Karaton Surakarta sing asma Gunawan Sastroprawiro.

Ing ngisor iki wawancarane JB karo Mbah Guno ing daleme, Mijilan PB I No. 57 Jogjakarta, dhek 24 April 2006.

Mbah Guno kados taksih mucal ing ISI nggih?

Leres, kula rumiyin asring tumut teater Asdrafi Jogja pimpinan Sri Murtono. Kula menika tiyang panggung, sok main wayang wong. Ing wayang wong dados dhapukan Petruk lan Cantrik Janaloka. Semanten ugi ing kethoprak lan dhagelan. Ing ISI (Institut Seni Indonesia) Jogja mulang dhagelan kangge kelengkapan mata kuliah teater. Pados guru dhagelan niku sakniki angel. Ora umum, ana guru kok dhagelan.

Guru dhagelan niku modhale kudu cerdhas, nek boten tangeh lamun bisa. Dalan pikirane kudu humor saenggon-enggon, saged damel kemekele wong. Senajan umur kula empun 78 taun, ning dereng pikun. Taksih saged nyanyi, nembang, kroncong stambulan, lan seriosa. Malah kenal kalih “Walang Kekek” Waljinah penyanyi kroncong ing Solo.

Dadi dhagelan niku seserepane kudu akeh, bisa dadi paraga wayang wong, dhalang, pengrawit. Tembunge liya, perbendaraan-e tembung kudu akeh. Dadi dhagelan kangge urip sakniki angel lan susah. Jalaran sakniki penonton kathah sing pinter ndhagel. Malah kepara enten sing bisa gawe guyune sing ndhagel. Harak aneh, ta? Nek ndhagel isine mung kulakan saking dhagelane tiyang sanes badhe konangan lan ditirokake, ndah kaya apa wirange.

Mbah Guno nate dados dhalang?

Leres, kula menika nate sinau utawi kursus dhalang wayang kulit wonten Karaton Surakarta. Wekdal semanten gurunipun KRT Dutadilogo, RW Atmocendono, lan RL Jogopradonggo. Dene kursusipun ing SD Kasatriyan. KRT Dutadilogo mucal teori pewayangan, KRT Armocendono sabetan utawi jejeran, lan RL Jogopradonggo mucal sulukan, ingkang menawi Jogja kawastanan lagon.

Pendidikanipun namung setunggal taun, angsal ijasah ingkang dipun tapak astani Menteri P dan K Wongsonegoro wekdal semanten. Dados dhalang inggih saged sayah, lajeng pindhah dhateng Jogja ndherek Pakempalan Wayang Wong Gagrak Solo ing Arena Budaya pimpinanipun Pak Sunarto lan kapurih dados dhalang wayang wong. Dados dhalang kedah saged nguwasani gendhing, joged. Wekdal semanten THR Jogja dereng wonten wayang wongipun.

Paguyuban tari gagrak Solo ing Jogja wonten sekawan: Langen Indria, Langen Beksa Wiromo, Puri Eka Budaya. Lan ing wayang wong Tiong Hoa pimpinanipun Oh Wi Sun ingkang wonten Magelang kula malah didhapuk dados dhalange.

Sekeca dados dhalang menapa dhagelan?

Kangge dhagelan racake sing nanggap remen kula ndhagel macak ngangge pantalon biru, dhasi, jas lan pecis. Benten kaliyan dados dhalang. Sisah sanget, sukune saged gringgingen melek sewengi. Sami-sami ongkose wekdal semanten HR dhalang wayang kulit Rp 300.000 lan dhagelan Rp 250.000. Kula nggih milih dhagelane, boten repot. Jalaran dhalang kedah ndhatengaken gamelan, sindhen, wayang kulit, lsp.

Sadangunipun kula dados dhagelan, murid kula sampun kathah. Ingkang wonten ing Jakarta kados ta Edy Sud, Bagio, Iskak, lan Drs. Sunarto. Malah kala semanten kula ndamel grup Trio SGM (Sunarto, Guno, Murtadi) lan nate dishooting TVRI Jogjakarta.

Kejawi dados dhagelan kula ugi ngrangkep dados MC Basa Jawi lan yen pas kosong diisi ngangge dhagelan. Kejawi menika kula inggih nyukani kursus pranata adicara sa-DIY sarta bikak penyembuhan tradhisional alternatip supranatural kangge tiyang sakit maag, jantung, ginjel, liver, lan asma.

Kula menika, tiyang Jawi ingkang gadhah tanggung jawab minangka pengawal, pengawas, penjaga Basa Jawi. Lan konsekwensinipun nek wonten penyiar radio sing salah migunakake tembung utawi ukara Jawi langsung kula tilpon. Saking labuh-labet menika asring yen wonten sarasehan kula diulemi. Mergi samenika tiyang migunakaken basa Jawi kathah ingkang klinthu.

Bab Konggres Basa Jawa (KBJ) IV ing Semarang kula badhe ngusulaken babagan tatanan Hanacaraka kanthi cara sanes. Dialoritik tandha E pun icali kados ukara gendheng kaliyan gendheng seratanipun sami nanging tegesipun saged benten amargi wonten mesin ketik menapa komputer E corek nginggil boten wonten. Gendheng saged mengku teges tiyang edan utawi degleng. Lan ugi saged gendheng kanggo atep griya.

Ature: R. Dwi S.
JB 37/LX, 14-20 Mei 2006


Porong Erlangga

11 Mei, 2006

Kasebut ing prasasti watu Kamalagyan asal saka raja Airlangga, mawa angka taun 959 S (1037 Masehi) arane kali Brantas mung disebut klawan istilah bangawan. Ing baris ka-9 prasasti kasebut katulis (yen digancarake nganggo basa saiki): kaya mangkono akeh desa ketahan lan kepalangan sawahe dening kali, wusana bengawan jebol ing Desa Waringinpitu, njalari darbeking negara nandhang kapitunan sarta ilang utawa amblase wilayah tetanen…. Sabanjure ing baris 14 disebut …aliran bengawan kang jebol mau banjur dibendung dening Sri Maharaja….

Bisa uga ana gandhenge karo kang katulis ing prasasti mau, kasebut ing buku roman sejarah Arok-Dedes karangane Pramoedya Ananta Toer, ana cuplikan carita kang nggambarake kahanane Bengawan (Brantas) kaya katur ing ngisor iki:

“Bagus, bagus! Wis mesthi sira kabeh iki durung nate weruh segara!”

“Kasinggihan Bapa! Mila makaten!”

“Apa liya-liyane durung nate nyang Gresik?”

Pranyata, durung ana siswa siji bae kang mingket saka Tumapel.

“Bagus, saiki aku arep crita. Rungokna. Ana sawiji wilayah jembar ngilak-ilak ing sakidule Gresik. Nyawang nyang ngendi bae arahe kang katon mung sawah, sawah, lan sawah ning mung bisa ditanduri ing mangsa ketiga kaya wektu iki. Lan sira, coba rungokna!” Brahmana Lohgawe (guru) ngelikake siswa mau. “Saiki coba, sapa ing antarane para siswa iki kang bisa nerangake dhodhok-selehing prekara!” Brahmana Lohgawe nuding sawijining siswa nganggo sada asal wit aren.

“Kasinggihan, Bapa Mahaguru.”

Kang tinuding wiwit crita. Sakawit, sawah-sawah mau mujudake genangane Kali Brantas saben mangsa rendheng. Sri Baginda Erlangga ndhawuhake titah (prentah) kanggo mbukak sawiji porong nganti tekan segara. Lemah asal saka kedhukan didadekake tanggul ing sakiwa-tengene. Sabanjure porong ditanjakake kanggo ngurangi sanggan sungapane Brantas, dadi alur lelayarane kapal-kapal perang kang pinuju mbalik mudik!

Siswa liya kang oleh giliran tinuding dening Brahmana Lohgawe, mbacutake atur: dawane porong mau ngluwihi garis tengahe negara Jenggala, digarap nganti rampung mbutuhake wektu 3 x 30 dina. Lan dileksanakake ing taun Saka 1000!

Dang Hyang Lohgawe dhehem, ngliyer kawigaten marang liyane, tanpa kumecap. Siswa kang rumangsa ketaman ing dhawuhe guru mbacutake crita, “Kasinggihan Bapa Mahaguru, kawula mila dereng nate sumerap Gresik, anggenipun ngedhuk saha nanggul ing perangan-perangan ingkang dipunperlokaken. Saestu sadaya kalawau muhung kangge ngujudaken kesejahteraanipun para kawula lan negari, ngirangi penyakit sarta bencana taunan, nikelaken dedagangan sarta tameng pertahananipun negari….”

Dang Hyang Lohgawe dhehem maneh kang kapindho. Salah siji siswa kang nalika iku nampa kuliah saka Brahmana Lohgawe, aran Arok.

Ngono crita cuplikan asal-usule “Porong Erlangga”, kaya katulis ing buku roman sejarah Arok Dedes. Ora disebutake apa porong kasebut kang ing tembe buri karan kali Porong. Kang disebut-sebut malah Hujung Galuh. Ning, Uga ora disebutake ana ing ngendi dununge kang gumathok. Mung diancer-anceri, cedhak tapel watese negara Tumapel iring lor, minangka pusat lalu lintas dharat lan segara kang rame. Pesenane wesi Empu Gandring kang nedya dienggo bebakalan gawe gegaman: tumbak, keris, lan sabangsane, umume iya liwat Hujung Galuh.

Kasebut ing Serat Ranggalawe babon serat basa Jawa Kuna tengahan, kang disekarake dening Raden Ronggo Wirowongso, weton Balai Pustaka –taun 1932: kacaritakake, Raden Wijaya, turune Ken Arok urutan kapapat, nalika dibledig wadyabala Jayakatwang, keplayu mangalor (saka arah Tumapel) nganti ngliwati Japanan, banjur nyabrang nyang Sumenep, Madura, njaluk bebantu kekuwatan marang Adipati Sumenep, Wiraraja. Ora disebutake, sawise ngliwati Japanan, Raden Wijaya olehe nyabrang nyang Sumenep saka ngendi? Apa kira-kira saka Hujung Galuh, ngelingi panggonan mau dhek semana dadi pusat lalu lintas dharat lan banyu? Lan ing tembe buri Raden Wijaya olehe nggebug pasukan Kubilai Khan (taun 1293) uga ing Hujung Galuh kono? Digambarake armada (prau-prau perange) wadyabala Kubilai Khan olehe mlayu iya liwat bengawan –nganti ambyar ing sungapane kali, njur padha “ing-ing” mulih nyang negarane.

PANALUSUR

Yen lelakon-lelakon kaya kacrita ing ngarep diurut saka kang paling tuwa mangisor, bisa mujudake sabangsane “bagan” kanggo luwih nggampangake panalusur ngenani ana ngendi dununge Hujung Galuh.

1) Manut dongenge R. Kartawibawa: sawise Gunung Wilis njeblug, bareng ketrajang banjir lahar Bengawan Sala tugel thel. Kepeksa nlikung menggok mangalor, njur mili mangetan nganti tekan Sedayu-Gresik. Brantas mangetan njur tekan Canggu, kang kondhang dadi pelabuhan kang rame. Ancer-ancer dununge Hujung Galuh, manut dongeng mau, mung disebut salore Kediri. Porong iku bangunan anyar dhek jaman Mataram (?)

2) Ing buku roman sejarah Arok-Dedes digambarake: kang wiwitan mbangun porong Erlangga, yaiku Erlangga, rampung dibangun taun Saka 1000. Wiwit iku Brantas bisa diliwati prau-prau perang, biasa wira-wiri saka Canggu nyang segara lan kosokbaline. Iki njalari saya rejane among dagang sarta kukuhe pertahanan.

3) Manut SK Walikota R. Soekotjo (dhek semana pangkat militere isih Kolonel), Surabaya lair 31 Mei 1293. Iku ateges dhek jaman Majapait –manut Mr. Moh. Yamin –isih ngancik ing jaman Dewasa Kejadian (genesia): 1293-1309. Ing taun mau R. Wijaya klakon bisa numpes mungsuh leloro, yaiku Kubilai Khan lan Jayakatwang. Iku kang diusulake dening panitia minangka dina kelairane Surabaya. Ning, durung ana bukti otentik kang awujud prasasti utawa liyane kang ndumuk araning panggonan: Surabaya. Ana kang nggambarake dumadine “wiracarita” R. Wijaya sawadyabalane bisa nggempur, ngusir mungsuh lelorone mau ana ing panggonan aran Hujung Galuh.

4) Lagi dhek jaman Majapait, ngancik ing mangsa Dewasa Pertumbuhan (growth): 1309-1389, utawa luwih cethane, dhek jaman Prabu Hayamwuruk ngasta pusaraning adil ing negara mau (1350-1389 M), kawetokake prasasti –kang ing jaman iki disebut prasasti Canggu– kang mbuktekake klawan otentik anane panggonan aran Surabaya kang dumunung ing tepining Bengawan Brantas. Prasasti Canggu tinengeran ing angka taun 1280 S (1358 M), sasi Srawana (Juli-Agustus, dina Sabtu Legi).

5) Hujung Galuh dununge ana ing cedhak tapel watese Tumapel iring lor; Surabaya, salah siji desa sabrangan, kacathet ing urutan pungkasan ing prasasti Canggu. Bisa uga isih nunggal wilayah karo Hujung Galuh.

Atur sapala ngenani “ana ngendi dununge Hujung Galuh?” diajab kena kanggo bahan penggalihan, ing selagine kita mengeti HUT Surabaya, tanggal 31 Mei 1293 M.

Ature: Tarupala
JB 37/LX, 14-20 Mei 2006


Lemper Gedhene Sabandhosa

11 Mei, 2006

Lemper mujudake panganan “wajib” tumrap wong duwe gawe. Embuh mantu apa sunatan, lemper tansah disuguhake marang para tamu. Ing Jogjakarta, dhusun sing kondhang usaha lempere yakuwi Dhusun Jati, Wonokromo, Plered, Bantul.

“Warga mriki wiwit usaha damel lemper kangge nyekapi pesenane tiyang gadhah damel wiwit taun 1980,” ngono pratelane Mbah Siti Zainab (65 taun) warga Jati nalika ditemoni JB ing omahe rikala gawe lemper raksasa kanggo upacara arak-arakan malem Rebo Pungkasan ing Wonokromo durung suwe iki.

Mbah Siti, randhane pensiunan Kepala Cabang Pegadaian sing duwe anak lima lan putu lima iki ngaku asli kelairan Desa Bangunharjo, Bantul. Manut katrangane, Jati kondhang merga lempere sing duwe rasa khas. Panganan lemper iku wiwit mratah ana dhaerah Wonokromo nalika sugenge Eyang Kanjeng. Rikala semana lemper Wonokromo aran Lemper Kenthongan, jalaran gedhene sakenthongan. Manut owah gingsire jaman lemper kenthongan iku banjur digawe luwih gedhe maneh, digandhulake ana pinggir dalan tumuju tempuran Kali Opak lan Kali Gajah Wong. Atraksi lemper raseksa iki diadani saben ana perayaan malem Rebo Pungkasan ing sasi Sapar.

Lemper iku digawe kanggo nyedhiani pangane wong-wong sing mentas kungkum ana kali tempuran. Jaman semana akeh pageblug. Pendhudhuk sing nandhang lara esuk, sorene mati. Sing ngasta pusaraning pamarentahan wektu kuwi Sultan Agung, ratu ing Mataram. Merga kawulane akeh sing nandhang lara mula Sultan Agung dhawuh marang Kyai Welit amrih ngusadani. Saranane kertas mantra sing dicampur banyu diwadhahi bumbung. Merga jaman semana sing lara akeh, mula banyu ana bumbung sing wis dirapali iku disokake ing tempuran Kali Opak lan Kali Gajah Wong. Supaya kalis saka pageblug wong-wong sing dadi kawulane Sultan Agung padha kungkum ing kono. Adat leluhur iku tekan saiki isih dipepetri.

Wong sing lara akibat pageblug mangane ora sega, nanging lemper kenthongan sing jerone diisi abon daging sapi kanthi pangajab supaya awet wareg. “Riyin wonten pinggir tempuran lepen wonten sanggare Kyai Welit,” ngono kandhane Mbah Siti. Lemper Wonokromo suwe-suwe kondhang, banjur saya dimekarake ing dhusune.

Manut Mbah Siti, saben beras ketan patang kilogram bisa dadi lemper cilik cacahe 100. Dene bungkuse godhong gedhang kluthuk, sebab nek didang metu lengane.

“Saben lemper setunggal regine Rp 700,” ngono pratelane Mbah Siti karo nyambi mbungkusi lemper. Anggone gawe lemper iku direwangi ibu-ibu liyane. Olehe masak ana plataran omah, ora beda kaya wong duwe gawe.

Tohari (42 taun), Ketua RT 04 Dhusun Jati marang JB kandha, sing aktif dhewe usaha gawe lemper kuwi warga RT 03 lan RT 04. Akeh sing nampa pesenan lemper. Yen pesen lemper ora kena dadakan, adoh sadurunge kudu pesen. Sebab perlu nyiapake bahan-bahane: beras ketan, klapa parutan, abon, godhong, lsp-ne.

“Pakare lemper nggih tiyang Dhusun Jati mriki. Buktine, dipasrahi damel lemper agenge sabandhosa, nggih saged beres,” ngono kandhane Tohari karo nerangake saben sasi Besar mesthi akeh pesenan, jalaran akeh wong duwe gawe mantu.

Ature: R. Dwi S.
JB 37/LX, 14-20 Mei 2006


Tetep Amar Makruf Nahi Mungkar

11 Mei, 2006

Wayang kulit rai-wong duweke Ki Enthus Susmono kang sukses dipamerake ing Taman Budaya Surakarta kepungkur, diakoni dening dhalang asal Tegal, Jawa Tengah, iki menawa iku dudu karyane dhewe. Ning mujudake asil karya “bersama” Enthus bebarengan karo penyungging wayang asal Jogjakarta lan Blitar.

“Nek ditakoni entek pira wragade nggawe wayang rai-wong iki, aku ora bisa mangsuli. Upama ditukokne mobil kijang anyar, oleh loro,” kandhane dhalang gondrong sing wis ngoleksi wayang rai-wong sakothak, kira-kira ana 200-an wayang kuwi.

Mohammad Sobary, budayawan kanthi sebutan “Kyai Jawa” iku, kang kandha jare Enthus iku dhalang kreatif, genius. “Ora ana dhalang sing biasa muni ‘bajingan’ nek ora Enthus. Wong Jawa gunggunge akeh, ning sing ngerti wayang mung sethithik. Lha saiki iki, Enthus mbudidaya ngenalake wayang rai-wong, tujuane supaya wayang kulit tambah dikenal,” ngono pratelane mantan Pemimpin Umum Lembaga Kantor Berita Nasional (LKBN) Antara ing diskusi lesehan kang ngrembug wayang rai-wong ing Taman Budaya Surakarta, 26 April kepungkur.

Mohammad Sobary ketarik diskusi ngrembug wayang rai-wonge Enthus merga saka segi kreasi buyadane. Alasane prasaja wae, “Saiki wong urip sajroning pluralitas, ning ing kanyatan padha ora siap karo pluralitas psikologi. Akeh publik sing nindakake kegiyatan sing sifate meksa,” kandhane peneliti LIPI (Lembaga Ilmu Penelitian Indonesia) sing uga mantan staf ahli Menpan iki.

Anane owah-owahan wayang, saka wayang kulit purwa menyang wayang rai-wong temtu ana sing pro lan kontra. Ning aja nganti nasibe kaya wayang gedhog. Wayang kraton iki senajan lakon lan gendhinge wis dilaras, rehne ora ana sing seneng nonton, temahan ora mlaku. “Klebu wayang rai-wonge Enthus, nek kepengin lestari kudu ana sing nyengkuyung,” kandhane Bambang Suwarno, Dosen STSI Surakarta sing uga praktisi pedhalangan iku.

Supaya wayang karyane mau dikenal sarta lestari urip ngrembaka, Bambang Suwarno mrayogakake supaya Enthus gawe riset “pembaharuan”. Sebab biyen ing sejarahe, wayang rai-wong tau ditolak. Iki penting kanggo ukuran jaman saiki.

ORA KABEH BISA MULUS

Salah sijining desainer wayang rai-wong iku yakuwi Mujoko (36). Tukang sungging wayang kang dening Ki Manteb Sudharsono dijuluki Joko Wayang Sabrang (merga spesialis wayang sabrangan) iki asli Blitar, Jawa Timur. Dheweke dikenal kadidene tukang natah wayang wali, kanggo sarana dhakwah. Karyane kayata wayang wali Syeh Siti Jenar, Sunan Kudus, Sunan Kalijaga, lsp-ne. Wayang rai-wonge Enthus ya dheweke sing yasa, “Mas Enthus kagungan 200-an wayang rai-wong. Nek digunggung karo wayang modifikasi liyane, cacahe ana 500-an,” kandhane marang JB.

Joko ngaku, nggawe, nglukis, natah wayang rai-wong iku ora gampang. Ora kabeh bisa mlaku mulus. Ana sing wis dadi, wis rampung disungging, ning merga dianggep kurang luwes wayang eksperimen kang bahane saka kulit kebo mau njur dibuwang ngono wae. “Perbandhingane, aku nyungging wayang cacah 350, sing dadi mung 200. Sing 150 dibuwang!”
Kajaba Joko, Ki Enthus uga duwe tukang natah wayang gamben, yaiku Sukasman, asal Jogjakarta. Dheweke kuwi gurune Enthus ing babagan nggawe wayang rai-wong. Wayang sabrangan asil karyane akeh sing dikoleksi Enthus.

Wayang rai-wong kang dikoleksi Enthus mau kabeh asil desaine. Carane, sawise Enthus pesen, Sukasman nggawe mal. Kertas mal-malan gambar wayang mau dipasangi gapitan tangan, sikil lan pundhak. Tujuane supaya nek dadi wayang bisa penak diobahake.
“Gawe wayang kulit rai-wong pancen nyedhot pikiran,” komentare Sukasman karo mbenakake rambute sing dawa lan putih iku.

PROMOSI WAYANG, DAKWAH ISLAM, LAN KRITIK SOSIAL

Wayang kulit (purwa) sing jare biyene gaweyane para wali, lan digawe kaya wujude sing isih kalumrah saiki kuwi, amarga kanggo nyingkiri supaya wujude kuwi ora ngemperi wong. Awit Islam ora marengake visualisasi utawa gambar manungsa, luwih-luwih para nabi. Nanging Ki Enthus malah gawe wayang sing wandane digawe memper wong lumrah. Iki tegese ngowahi karakter wayang sing jarene raket karo wandane.

Pancen karakter wayange Ki Enthus kuwi bisa molah-malih manut karepe Ki Enthus. Upamane Gareng utawa punakawan liyane bisa ngritik bendarane. Mengkono uga bendara bisa guyon karo punakawan utawa punggawane. Nanging ora ateges “urusan” banjur kandheg dadi “sandiwara”. “Urusan” tetep mlaku kaya apa mesthine.

Wayange Ki Enthus kena diarani mujudake wayang owah-owahan. Owah wandane, owah karaktere, owah filsafate, owah sastrane. Nanging tetep amar makruf nahi mungkar kanggo nggayuh rahmatan lil alamin alias memayu hayuning bawana!

Biyen para wali anggone syiar agama ora nganggo peksan, nanging nuduhake mungguh para wali kuwi minangka waliyullah darbe kaluwihan, embuh kasekten, kapinteran, utawa kasugihan. Ning kang cetha pribadine mesthi linuwih! Dene ing babagan seni para wali ora enggal ngowahi adat lan budaya lan kapercayan asli karo budaya lan iman Islam.

Senajan Prabu Brawijaya pungkasan durung kepareng nggilut agama Islam, nanging Sunan Ampel sing mujudake warga Majapahit kuwi dikeparengake mulang agama marang para punggawa Majapahit, klebu para kanoman. Dadi Islam lumebu ing Indonesia kena diarani ora nganggo ngutahake getih.

Ki Enthus kaya-kaya uga kepengin melu ndandani akhlake bebrayan nganggo sarana wayang. Ki Enthus ora meksa bebrayan ngowahi pola pikire supaya cundhuk karo ajaran urip sing tata tentrem kertaraharja. Sing diowahi dening Ki Enthus wujude wayang, sastrane, karaktere amrih semanak karo bebrayan sing diajab bisa methik piwulang liwat crita wayang.

Crita wayang sing digelar dening Ki Enthus linambaran piwulang Islam. Senajan crita asline wayang kuwi saka kitab Mahabarata lan Ramayana, Ki Enthus ora ngowahi utawa ngoncati lajere pakem. Jeneng-jenenge paraga wayang lan arane negara ora diowahi. Sing diowahi mung critane digathukake karo kaanan lan ombyake bebrayan saiki. Ing pagelaran wayange Ki Enthus ora asat salawat nabi. Minangka pambuka sadurunge jejeran, dipitontonake kahanan nyata ing bebrayan. Paraga sing diwetokake klebu dhagelan sing wujude pawongan tuwa awake ringkih tandha gedhene panandhang (penderitaan). Paraga iki sambat-sambat rekasane uripe karo bojone sing digambarake wadon nggendhong rinjing sing nuduhake abote sanggane uripe.

Saka pagelaran pambuka kuwi kanthi paraga-paraga sing mula disiyagakake, Ki Enthus pinter mbukak wacana, ngritik birokrasi sing beda karo janjine nalika kampanye lan sumpah jabatane sing jarene ndhisikake kepentingan umum tinimbang kepentigan pribadi. Tumrap Ki Enthus wacana bisa dijereng-jereng manut piwulang agama, hukum, lan liya-liyane.

Sawise pambuka kuwi jejeran kahyangan uga ora njlimet, mung dijupuk saprelune. Bethara Guru adhep-adhepan karo Yamadipati. Yamadipati kandha yen ing ngarcapada ana paguron sing dipimpin Bimasekti. Dikuwatirake bisa ngalahake kahyangan lan kahyangan bisa dadi sepi. Bethara Guru dibujuk dening Yamadipati ngrusak paguron ing arcapada iku. Ing dalan ketemu Bathara Brama, Yamadipati banjur mlayu. Brama mburu Yamadipati. Kecandhak banjur ditakoni, geneya mlayu. Alasane kaget. Suwe-suwe blaka yen dheweke antuk proyek saka Bethara Guru. Yamadipati arep menehi bageyan marang Brama yen saguh mbantu mateni Bimasekti. Brama rumangsa isih duwe iman, lan kelingan yen iku tumindak luput. Tumindak sing ora dikeparengake karo Gusti Allah. Wusana dadi tukaran. Elit politik dewa padha ‘gelut’, rebut benere dhewe. Persis, kaya tingkahe elit politik Indonesia.

Kaya ngono kuwi carane Ki Enthus mbukak masalah, tujuane padha nanging carane beda. Uga carane promosi wayang supaya wayang tetep dadi tontonan sing uga tuntunan sing disenengi bebrayan. Uga carane promosi wayang supaya wayang tetep dadi tontonan sing uga tuntunan sing disenengi bebrayan. Uga dhakwah agama sing nuduhake apa sing diarani siratal mustaqim utawa dalan lurus kuwi sing tansah disuwun dening umat Islam marang Gusti Allah. Dene minangka kritik sosial bisa nganggo cara maneka warna amarga ing jaman iki ora gedhe ora cilik moral bebrayan iki wis kaya benang teles angel dijejegake.

Ature: R. Dwi Sabdono, Endang Irowati, Anie Soemarno
JB 37/LX, 14-20 Mei 2006


Wayang Kulit Rai Wong

4 Mei, 2006

Dhalang asal Tegal Ki Enthus Susmono gawe gebragan anyar, dheweke pamer karyane sing gres arupa “wayang kulit rai wong” ing Galeri Besar Taman Budaya Jawa Tengah, Surakarta, tanggal 23–27 April kepungkur. Pembukaane disarirani Ketua Pepadi Jawa Tengah, Drs. Sutadi.

Acarane kena diarani semuwa lan digarap kanthi nengsemake. Sing among tamu kenya-kenya bule ayu-ayu, Magdalena sakancane sing dandan kaya wayang wong, diiringi karawitan garapane Dedek Wahyudi sakanca. Uga katon penari cilik cacah enem kang luwes lan ayu menik-menik. Suguhane jajanan pasar jangkep.

Ing tanggal 24-26 April dianakake kepyakan dhalang bocah lan pengrawit bocah. Uga ana diskusi lesehan kanthi pembicara budayawan Moh. Sobary lan Bambang Suwarno. Tanggal 27 April pameran iku ditutup kanthi pagelaran wayang kulit rai wong dening Ki Dhalang Enthus, mawa lakon “Ramabargawa” kang naskahe digarap Ki Tristuti Rahmadi Suryasaputra.

Geneya gawe wayang rai wong? Kamangka sadurunge Ki Enthus iya tau gawe wayang planet, wayang kanthi figur-figur tokoh-tokoh politik, panakawan teletubbies, lan liya-liyane? Kanggo menehi wangsulan marang pitakone para tamu, Ki Enthus nyedhiani video rekaman ngenani proses kreatife nganti dumadine wayang rai wong kang dipamerake iki.

“Aku pengin ngakrabake wayang marang bocah-bocah. Jalaran suk rong puluh taun maneh sing bakal nanggap wayang lan nguri-uri kesenian wayang iku generasi sing saiki isih bocah-bocah iki,” ngono alesane. Ki Enthus rumangsa prihatin nalika ing sawiji wektu ngenalake wayang Arjuna marang murid-murid SD, entuk pitakonan kang nyedhihake: “Iku manuk jinis apa?”

Iya pitakonan iku sing nuwuhake krenteg gawe wayang rai wong, ing pangangkah bisa kanggo nyedhakake wayang marang bocah-bocah, jalaran karaktere ora adoh sungsate karo wayang kang klasik.. Nadyan ngono Enthus ngakoni, wayang klasik sing ana sasuwene iki sejatine wis mujudake “karya puncak” kang ora bisa diowahi.

GUMANTUNG SOSIALISASINE

Budayawan Bambang Murtiyoso nganggep apa kang ditindakake Enthus iki sejatine mujudake kemunduran. Lan sejarah nyathet wayang-wayang ngene iki ora suwe umure.
“Ing cathetan sejarah wayang, sejatine wayang rai wong iku wis dudu barang anyar. Contone wayang dupara, wayang suluh, lan liya-liyane. Wayang klasik purwa iku sejatine mujudake puncak kreatifitas, dene wayang-wayang kang bentuke memper uwong iku malah wayang-wayang dhagelan: panakawan, Limbuk, Cangik.
Kanthi ngrubah ngono iku ora kok njur otomatis ana “hubungan signifikan” karo anane perkembangan seni wayang. Iku gumantung sosialisasi-ne, lan iki perlu proses. Ning jaman saiki iki pancen ana owah-owahan arah perkembangan wayang, saka sing figuratif, filosofis, lan simbolis, dadi wayang sing nyedhaki realis.”
Distorsi bentuk wayang saka kang wis ana iku iya wis tau ditindakake dening Ki Kasman, kang uga tetep ngakoni manawa wayang klasik iku wis ora bisa diowahi.
Ki Enthus optimis wayange iki bakal bisa dingerteni apa dening bocah-bocah. Kanggo sosialisasine, dheweke bakal majang wayang rai wong mau jejer karo wayang klasik, dimen bocah-bocah padha ngerti.
“Ora masalah, wayang iku ya wadhag dudu barang alus. Wayangku wanda wong iki isih lumayan ana bentuke. Lha wong wayang suket sing ora jelas bentuke wae bisa kok. Nalika aku meguru dhisik, dhalang-dhalang menehi conto ora nggunakake wayang, ning nggunakne watu, godhong. Nyatane ya bisa kok.”
Ki Enthus ngaku yen iki sejatine iya mujudake salah siji strategi bisnise. Yen mengko ana sing kepengin nanggap nggunakake wayang rai wong iya bakal diladeni. Lan ora bisa diselaki, yen karyane Ki Enthus iki cukup nggrengsengake jagad perwayangan nasional.
“Aku pancen sengaja mbukak ‘front’ kreativitas. Karya iku kudu diwangsuli karo karya, nek mung saderma alok ning ora ana karyane apa artine….” ngono ngakune.
Ing penutupan, Ki Enthus sengaja milih lakon Ramabargawa. Alasane, Rama Bargawa iku wong sekti, nanging mujudake conto sawijining bocah kang salah asuh, dadine ora terarah. Ramabargawa iku korban saka ambisi lan obsesine bapake. Iki bahaya banget. Aja nganti bocah-bocah saiki dadi kaya mangkono iku.

Ature: Widodo Basuki
JB 36/LX, 7-13 Mei 2006


Dununge Hujung Galuh

4 Mei, 2006

Tau ana seniman tari kang darbe sedya nggubah sendratari mawa irah-irahan Hujung Galuh. Karepe sendratari mau digelar ing kala-kala mengeti HUT Surabaya. Kang dienggo wewaton, lelakon utawa dumadine wiracarita kang nggambarake prajurite Raden Wijaya bisa ngusir pasukan tar-tar Kubilai Khan iya ing panggonan kang disebut Hujung Galuh, ngepasi tanggal 31 Mei 1293. Cathetan sejarah nuduhake kang bisa dikalahake R.Wijaya nalika semana ora mung pasukan tar-tar Kubilai Khan, ning uga prajurit Jayakatwang. Bisa uga wiracarita ing palagan Hujung Galuh mau kang dijarwakake dadi Sura (ing) baya. R. Wijaya dalah wadyabalane padha wani (sura) nempuh bebaya mburu, nggempur, lan ngusir anjog ing segara bawera.

Adhedhasar pangerti mau, aran wajar yen anak-putu padha takon: ana ngendi dununge Hujung Galuh? Si seniman tari kang arep nggubah sendratari Hujung Galuh, nalika ditakoni prekara mau iya ora bisa mangsuli. Sedulur Soenarto Timur, salah siji paraga kang dhisik melu diajak ngrembug masalah laire Surabaya lan melu diajak mithati sejarah kawuri kang ana gegayutane karo prekara mau, ndumuk: kira-kira dununge Hujung Galuh iku ana ing sakiwa-tengene Jl. Galuhan saiki. Lha, dununge Jl. Galuhan saiki ora adoh saka stasiun sarta Pasar Turi.

Manut grambyangane, dhek semana papan dununge Pasar Turi apadene Stasiun Pasar Turi isih awujud segara. Sakiwa-tengene Jl. Galuhan awujud sungapane kali gedhe, Kali Brantas. Anane jalan mau ditengeri Jl. Galuhan, wewaton aran Hujung Galuh, kang manut panduga dununge pancen ora adoh saka kono.

Pandumuk mau iya isih disanggarunggekake. Ing SK Walikota (jamane Pak Kotjo) kang mutusake sarta netepake HUT Surabaya iku tanggal 31 Mei 1293, lan wis disarujuki dening DPRD Kotamadya dhek semana, ora ana tembung kang gumathok nyebutake Hujung Galuh iku dununge ing kene, utawa ing kono.

Apa saiki ora perlu ditlusuri, dilacak, kanggo ngudhari “misteri” Hujung Galuh???

MANUT DONGENG

Manut dongenge R. Kartawibawa kang katulis ing Goenoeng Keloet: dhek biyen kali Sala iku mili ngetan terus menyang pesisir Jenggala, yaiku Sidoarjo saiki, ngepang nyang Surabaya. Pulo Madura biyen gegenting isih gandheng karo pulo Jawa. Malang iku rawa gedhe kinubeng gunung-gunung, lawas-lawas banyune mili mangidul nggogos lemah, mula iya cerung, yaiku Kali Brantas. Rawa Malang dadi asat lan ninggali tanah dhuwur kang rata.

Kali Brantas ing ngare Kediri biyen amba tur rada neng wetan, tekan dalan sepur kae. Kutha Doho dumunung sakulone Gurah saiki, uga kutha Mamenang ing elore Tepus, Kediri sakulone Brantas, mirit saka putri kedhi Kilisuci, putra ratu Jenggala.

Saka panjebluge Gunung Wilis, ana lahar mbludag tekan Pandan. Kali Sala dadi pedhot pener lore Madiun, bisa mbobol punthukan gamping mangalor mlengkung ngetan anjog ing Sidayu. Tilase kali bengawan mau jombok wiwit sawetane Ngawi tekan ing Kertosono. Saiki kari kali cilik, dadi kali Widas tempur karo Brantas aneng sawetane Lengkong.

Taun 1885, Nganjuk elor jomboke isih. Dhek isih kali Sala karo Brantas tempur dadi bengawan mangetan, duwe pelabuhan dununge saiki sakidule Mojokerto. Desa Canggu biyen ngongkang kali wiwit jaman Kahuripan tekan Mojopahit. Saiki papan mau geneng adoh saka ing kali, ora kanyana-nyana yen panggonan mau biyen desa pelabuhan. Kali Porong iku dumadine uwis jaman anyar: Mataram.

Dongenge simbah R. Kartawibawa sinigeg tekan Canggu. Saiki kang aran desa Canggu mau dumunung ora adoh karo dham Mlirip Mojokerto, cedhak pabrik Tjiwi Kimia. Ora adoh karo kali kang yen dhong mangsa ketiga pantes disebut kalen (kali cilik). Nganti saiki Canggu isih kerep disebut-sebut, luwih-luwih kang ana gegayutane karo sejarah, khususe ngrembug sejarah laire Surabaya. Jalaran, dhek jaman jumeneng nata mbaundhendha Mojopahit Prabu Hayam Wuruk nate ngetokake prasasti (dekrit) kang kacathet ing sejarah disebut Prasasti Canggu. Isi surasane, ing antarane, salah siji desa sabrangan kang oleh pangaji-aji saka Prabu Hayam Wuruk, yaiku: Surabaya.

PRASASTI CANGGU

Bokmanawa ana perlune masalah Prasasti Canggu mau diaturake klawan rada omber. Ing taun 1358 M Sri Hayamwuruk (lair taun 1334 M, sarta olehe dadi nata binathara antarane taun 1350–1389 M), ngetokake prasasti kang paling dawa, dumadi saka 11 lempengan tembaga kang mawa tulisan (copperplates). Tinengeran ing angka taun 1280 S (1358 M). Saprene kang ketemu lagi limang lembar.

Sakawit prasasti mau disebut prasasti Trowulan I. Ning dening swargi sarjana L.C. Damais, tembaga kang mawa tulisan mau disebut prasasti Canggu, awewaton arane desa kang paling pokok (penting) ing prasasti. Banjur dening Dr.Th. Pigeaud prasasti Canggu disebut “Ferry Charter”, yaiku: prasasti sabrangan (tambangan liwat kali). Maune disebut prasasti Trowulan (patang lempengan), jalaran ketemune ana ing Desa Trowulan (Mojokerto), lan liyane diketemokake ing Desa Pelem (Mojokerto).

Wondene desa-desa sabrangan kang kacathet ana ing prasasti wiwit saka Canggu mangetan anut ilining banyu bengawan, yaiku Canggu, Randu Gowok, Wahas, Nagara, Sarba, Waringin Pitu, Lagada, Pamotan, Tulangan, Panumbangan, Jruk, Trung, Kembang Sri, Tda Gsang, Bukul, Surabhaya. Kang dadi pitakonan, apa desa sabrangan aran Surabhaya kaya kang kacathet ing prasasti Canggu –nunggal karep apadene panggonan kang sami Surabaya kang laire dipengeti saben tanggal 31 Mei?

Angka taun prasasti 1358 M. Laire Surabaya –Hujung Galuh– 1293. Dadi, luwih tuwa 65 taunan.

Ature: Tarupala
JB 36/LX, 7-13 Mei 2006


Wong Jawa Ngrampungi Masalah

4 Mei, 2006

Ing kitab primbon Betaljemur Adammakna ana tulisan, “Tilaran pangandikanipun swargi Bapak Soemodidjijo ingkang kaserat piyambak saderengipun gerah, kados ing ngandhap punika:

Sarehning tindakipun manungsa sampun boten cocog kaliyan dhawuhipun Gusti Allah, ingkang kapacak wonten ing sadaya kitab, ungelipun makaten: ‘Tresnaa maring sapadha-padhaning tumitah dikaya tresnane marang awake dhewe’. Lah sumangga anggenipun sami ngraosaken. Amila saking punika, jaman ingkang badhe kalampahan, sarehning manungsa tindakipun sampun boten gadhah perikamanungsan, badhe wonten pambersihan ingkang langkung ageng tinimbang ingkang sampun.”

Bapak Soemodidjojo seda tanggal 9 September 1965. Dene tulisan kuwi mau kapacak ing Kitab Primbon Betaljemur Adammakna cap-capan kaping 45 wulan Oktober 1980.

Saben ana kedadeyan minangka gaibing alam, kita manungsa tansah takon geneya alam (kaya) nesu? Mangka nesune alam wis dianggep padha karo wujud dukane Allah. Banjur apa dosane manungsa iki? Nalika manungsa paham mungguh tingkah polahe dianggep akeh kang padha rusak, yen ana ombak gedhe gumulung nguntal kapal engga kerem, gunung mbledhos, angin barat ngrusak padesan, banjir bandhang, manungsa banjur rumangsa lan takon apa dosane. Nanging tumindake saya murang sarak. Mesjid, greja, klentheng, pura saya akeh lan saben wayah para ngulama lan da’i padha aweh pepadhang marang umate, ewadene kaya-kaya cacahe sing murang sarak ngluwihi cacah jiwane pendhudhuk.

Alas-alas dadi gundhul, jerite wong cilik ora dirungokake dening para pemimpine. Lembaga-lembaga pemerintahan sing mesthine kudu sinergi amrih aspirasine rakyat lumaku lancar padha cecongkrahan. Wusana alam nesu maneh. Lindhu gedhe lan tsunami, banjir bandhang lan tanah longsor mujudake dukane Allah luwih seru. Wong-wong akeh sing ngakoni benere dhewe. Marang liyan mung pinter nyalah-nyalahake. Kahanan kaya angel dipurih becike!

Kaya-kaya wis padha ora Jawa, endi sing pepenginan pribadi lan endi gegayuhan bangsa angel dibedakake. Wis padha ora Jawa marang skala prioritas utawa ambeg paramaarta. Apa kahanan kaya iki sing diarani wong Jawa kari separo?

Tembung Jawa iku tegese ngerti, paham, karep, utawa maksud, tujuan. Ing jaman iki kaya-kaya wong sing Jawa, lire ngerti maca tandha jaman banjur sarana kawenangane rila ngurbanake kepentingan pribadi kanggo nggayuh butuhing bebrayan, bangsa, lan negara, wis langka anane. Wong Jawa sing dikarepake yakuwi wong sing paham marang sangkan-paraning dumadi, kaya piwulang mungguh urip ing alam donya iki mung sedhela, mung saperlu mampir ngombe. Tujuan sing adoh lan langgeng merlokake sangu budi pekerti luhur.

Pengamat sosial Mohamad Sobary ngarani wektu iki ana doracara alias kebohongan werna telu. Ujare: ulama, umara, lan wong sugih iku mujudake pilar telu kang nyangga keadilan lan bebener. Sacara simbolik katelune iku mujudake penjaga lawang neraka. Pamrihe supaya ora ana wong siji-sijia sing mlebu mrana. Ulama, umara, lan wong sugih, ngayomi bebrayane.

Dalil moralistik-ideal cetha ngandhakake, yen golongan telu kuwi becik, bebrayane uga becik. Ulama minangka tuladhane akhlak mulya lan pangilon, bebasan: wong pinter dadi paran pitakon. Wong wicaksana sumbere fatwa. Nanging geneya saiki akeh ulama melu rebutan kursi lan rumaket karo implikasi jahiliah-e? Iki ngrusak morale umat.

Umara, sing nyekel kendhali uripe bebrayan lan negara, kudu ngemban watak amanah lan jujur. Ora bingung golek kalungguhane dhewe, kanthi nerak risiko doracara, zalim, lan nistha.

Wong sugih manggul tugas santun (etis) lan sosial minangka dermawan, kaya tuladha ing ndalem sastra, mungguh sing sugih bandha dadi paraning paminta. Mulane kena supatane Kang Maha Kuwasa, wong sing ndhelikake bandhane amarga wedi digugat jeksa.

Ning pilar tetelune kuwi pranyata doracara. Akeh ulama ora perduli karo kebrobokan morale umat bebrayane. Panguwasa sumpah ngemban amanat rakyat, nanging ora bisa melu ngrasakake nasibe rakyat. Wong sugih akeh sing memba wong sangsara, nganggo kaos lan sandhal utawa sepatu murahan (kanggo ngoncati proposale wong njaluk sumbangan).

Iku kabeh gambaran kahanan jaman iki. Kanggo aweh pituduh sarta piwulang marang umat manungsa mungguh kanggo ngrampungi masalah iku diperlokake “wong Jawa”, yakuwi wong sing paham, ngerti marang Jawane (karepe lan butuhe) bebrayane. Kanggo ngrampungi ruwet-rentenge bebrayan bangsa lan negara kita iki butuh ulama, umara, lan wong sugih sing Jawa, sing paham, ngerti marang amanat panandhange rakyat. Jawa marang tujuan madege bangsa lan negara iki yakuwi nggayuh bebrayan sing adil lan makmur, ora rebutan panguwasa lan rejeki kaya jaman saiki.

Ature: Anie Soemarno
JB 36/LX, 7-13 Mei 2006


Upacara Sesaji ing Karaton Surakarta (5)

4 Mei, 2006


Ing antarane maneka warna kesenian beksan kang tuwuh ngrembaka ana sajrone Karaton Surakarta, Bedhaya Ketawang kaanggep minangka pusaka sing paling diaji-aji. Katindakake dening kenya sanga, beksan iki digelar setaun sepisan mligi kagem ngrenggani tingalandalem jumenengan nata. Liyane wektu sarta adicara sing wis ditemtokake kasebut, Bedhaya Ketawang ora dikeparengake kanggo keperluan apa bae, apa maneh digelar ing sanjabane karaton. Ila-ila mengkene iki rapet gandheng-cenenge karo sejarah asal-usule beksan kasebut.

Nalika jaman kadewatan, Bathara Wisnu kacaritakake yasa beksan karan Lenggotbawa. Pambeksane para widadari kang cinipta saka sesotya cacah pitu. Tata-rakiting beksan ngubengi arah manengen –sinebut pradaksina– lenggahe Bathara Wisnu ing dhampar Balekambang.

Dening Kanjeng Ratu Kidul Kencanasari beksan Lenggotbawa kawuwuhan paragane dadi cacah sanga, kang sabanjure kaparingan jeneng pusaka Bedhaya Ketawang. Beksan iki nggambarake rasa kasmarane Kanjeng Ratu Kidul marang Kanjeng Panembahan Senapati, nata kapisanan kang adeg Mataram. Adreng panyuwune Kanjeng Ratu Kencanasari, amrih kersaa Panembahan Senapati angedhaton salawase ing Segara Kidul nglenggahi dhampar sakadhomas balekencana tilarane Pabu Ramawijaya.

Panembahan Senapati nulak kanthi alus, awit mamang yen tembene ora bakal bisa bali mulih menyang sangkan-paraning dumadi. Nanging panjenengane sarta satedhak-turune para nata ing Tanah jawa saguh anggarwa Ratu Kidul. Karana kuwi Kanjeng Ratu Kencanasari manut diajak ngedharat menyang Mataram, mesisan ngajari abdi bedhaya beksan Bedhaya Ketawang. Purna paring piwulang, Ratu Kencanasari kondur menyang Segara Kidul. Saben malem anggara kasih panjenengane bali tindak Mataram saperlu nenggani abdi bedhaya kang nembe ajar beksan kasebut.

Dedongengan ing dhuwur bisa njelasake sebab-sebabe Bedhaya Ketawang mung digebyagake mligi kagem mengeti upacara jumenengandalem nata. Kajaba kuwi, uga kena kanggo mangsuli pitakonan kena apa ajar-ajaran beksan iki katindakake saben malem anggara kasih.

Nitik rerenggan, tata busana, sarta riase cetha yen Bedhaya Ketawang kuwi kalebu beksan pikraman. Manjing rampung, loro ing antaraning pambeksa sanga adhep-adhepan. Menawa disetitekake solah-bawa, ukel, carane nyekel sondher, adeg, lan lenggat-lenggote, genah mujudake olah lambangsari. Mung, amarga digarap kanthi banget lungit, pasemon mau babarpisan ora ngawistarani.

Bab iki dadi luwih gamblang maneh manawa nyemak cakepan sindhene. Isine pralambang kasmarane Kanjeng Ratu Kencanasari sarta kepriye mungguh kuciwane rikala Panembahan Senapati tan kersa diajak ngedhaton ing Samodra Kidul:

“Hanon tangis tumengeng tawang; ndhe, kadya lintang pakartine Panembahan; ndhe, tanuhastra kadya geni urube; kentar-kentar, yen mati ngendi surupe, Kyai?”

Ana pamanggih gendhing Ketawang Ageng sing dienggo ngiringi beksan Bedhaya Ketawang tumeka seprene kuwi yasane Kanjeng Sultan Agung Hanyakrakusuma. Upama panemu iki bener banjur gendhing asli sepisanan Bedhaya Ketawang kuwi sing kepriye, ora dingerteni.

Manut gotek, nuju sawijining wengi sinengkalan Patheting Rengga Tataning Karaton (taun 1565 Jawa), Sultan Agung manengku puja ngeningake cipta. Jagat tan ana sabawane. Swasana sidhem premanem amung kapireng swarane angkuk kasilir ing samirana pindha unine kemanak gangsa lokananta. Bebarengan iku lamat-lamat keprungu swara gaib kinanthen tembang endah saengga ndadekake Kanjeng Sultan anjegreg. Sinuhun enget tetembangan mau kaya lelagon ing lelangen lenggot bawa duk jaman kadewatan.

Kacarita Kanjeng Sultan Agung banjur dhawuh marang Panembahan Purubaya, Pangeran Panjang Mas, Pangeran Panji Mudha Bagus utawa Pangeran Karanggayam II sarta Tumenggung Alap-alap, para empuning karawitan Mataram, kinen ngrakit wangsit mau dadi gendhing rinengga kemanak gangsa lokananta kagem lelangen bedhaya. Satengahe lagi mbabar reriptan kasebut karawuhan Kanjeng Sunan Kalijaga saperlu asung panjurung. Kepara Sunan Kalijaga kasdu melu cawe-cawe nganggit. Gendhing dipurwakani tembang Durma sinambung sekar Candra Wilasita, dipungkasi tembang Suraretna utawa Retnamulya. Manut panjenengane, mbesuke lelangen bedhaya iki bakal dadi pusaka sarta kapraboning nata ing Tanah Jawa.

Gendhinge Ketawang Ageng migunakake instrumen kemanak, kendhang, gong, kethuk, lan kenong laras pelog. Nalika mlebu pathetan katambahan rebab, gender, gambang, sarta suling.

Busananing pambeksa dodot banguntulak (warna dhasar biru tuwa karenggan putih ing tengah) alas-alasan gambar kunca, tapih cindhe wungu kembangan saudhete, slepe, lan buntal. Gelung bokor mengkurep karajut kembang mlathi anam kanthil ceplok garudha mungkur. Rerakite arupa centhung, garudha mungkur, jungkat jeruk saajar, cundhuk mentul, ngagem tiba ndhadha (rerangken kembang kang diklawerake tiba ana dhadha tengen), kalung penanggalan, gelang, lan kelat-bahu. Rias modhel paes penganten.

Paesan kuwi ora liya lambang kesuburan. Gambar wangun badhongan kabelah tengah ing bathuk mujudake stilisasi yoni. Dene godheg kawangun lingga. Ing jaman kuna kang dienggo paesan nggunakake godhong dhandhang gendhis. Rupane ijo royo-royo, ambune arum.

Para pambeksa Bedhaya Ketawang kudu sajrone kahanan suci. Sawatara dina sadurunge perlu sesirih. Kejaba pasa, uga ora lagi nggarapsari nalika gebyagan. Sesajine pepak ageng kaya kang sinebut ing ngarep.

Kepara jaman biyen para kakung, mligine para putra sentana padha siram jamas sadurunge marak sowan mirsani beksan pusaka Bedhaya Ketawang ing tingalandalem jumenengan nata. Nalika semana, umume para priya ngingu rikma panjang. Sawise dikramasi landha merang, rambut ditelesi nganggo banyu asem dimen lemes (fungsine sairip sampo kondhisioner saiki). Sawise kuwi dibilasi, nuli diratus kareben wangi lan cepet garing. Sasuwene mirsani beksa ora dikeparengake kumlesik. Awit Bedhaya Ketawang iku kena dikandhakake kegolong beksan samadi.

Cuthel

Ature: KP Edi Wirabumi SH MM CD
Pengageng Badan Pengelola Karaton Surakarta
JB 36/LX, 7-13 Mei 2006


Kapan Basa Jawa Rineksa? (2)

4 Mei, 2006

Mula saka iku yen pancen kita niyat ngrumat murih kahanane Basa Jawa ora sekarat, apa wae reridhune kudu kita birat. Kalebu kita kudu wani gugat marang kang lagya nyekel bawat mangreh rakyat, kanthi nyuwun bukti sesambungan karo unining konstitusi sing wose senajan basa negara iku basa Indonesia, nanging negara tetep ngajeni lan ngrumati basa daerah. Lha ning kanyatane kepriye? Apa konstitusi iku mung kandheg ing uni, ora bisa kababar ing karti? Saengga Basa Jawa kang mesthine dirumat lan diramut nanging kanyatane malah diremet?

Ewa semono senajan saiki kahanane Basa Jawa wis mungkret puret, nanging ora ateges kita mung bisa sambat mumet, satemah ora duwe greget kanggo ngudi bisane slamet. Jalaran senajan mung kari krugat-kruget nanging sauger kita gelem njlimet, meksa isih ana dalan kanggo gumremet, kang tundone ora mokal menawa malah dadi ubet. Yaiku, kejaba kanthi mbalekake maneh kalungguhane Basa Jawa kanggo basa pengantar mulang klas siji lan klas loro SD, iba prayogane yen prabeya gedhe kanggo kongres mau saperangan ditanjakake kanggo menehi subsidi sekolahan-sekolahan kanggo langganan majalah Basa Jawa. Upama saben sekolahan langganan majalah Basa Jawa loro, mung mbayar siji, jalaran sing siji oleh subsidi saka prabeya kongres sing disisihake.

Kanthi mangkono kiprah kanggo nenangi uripe Basa Jawa, mesthi bisa rowa tur tanja. Jalaran ngupayakake bocah-bocah nresnani basane dhewe, iku ora bakal kasil yen mung lumantar wulangan. Kepara wulangan kang dening bocah dianggep kurang piguna mungguhing sesrawungan lan bebrayan, ora mokal yen malah dirasa mung ngrekasakake, satemah saya diwegahi.

Nanging pancingan kang narik kawigaten, diajab kuwawa ndadekake bocah nyenuk/asyik anggone maca. Lumantar isining majalah sing apik, bocah sing sakawit ora seneng karo Basa Jawa senajan anake wong Jawa deles, bisa kagandheng nresnani basane dhewe, saora-orane bisa ngrasakake kaendahane lan tambah kawruhe lumantar basane dhewe.

KABEH KUDU CANCUT

Kanggo ngujudi murih Basa Jawa bisa lungguh ing papan kang murwat ana ing panggonane kaya apa mesthine, kita pacen kudu nyangkani kanthi kabeh wajib cancut. Lire, wong tuwane murid ya aja rumangsa kabotan yen bayaran sekolahe anake kepeksa ditambah satus rupiyah kanggo ngudhoni sekolahan anggone langganan majalah Basa Jawa. Mangkono uga gurune kang wis dilengganake majalah Basa Jawa saka prabeya kongres, uga tumemen anggone melu cawe-cawe kanggo sempulure uriping Basa Jawa, srana ora wigah-wigih nggilir siwane macakake perangan isine majalah Basa Jawa kang apik ing saben kelas. Saengga murid dadi kulina maca basa Jawa tur banjur ngudi bisane Basa Jawa.

Dene tumraping majalah Basa Jawa kudu gelem ngetogake katiyasane kanggo ngracik pasugatan kang sangsaya menarik, kalebu artikele aja kadaluwarsa, nanging uga ora sayup yen diwaca ing wektu sawise tanggal metune. Sokur-sokur bisa abobot migunani yen diwaca ing wektu kapan wae.

ADA-ADA ADI UDI LAN UDHU

Dadi pepunthone rembug: kapan basa Jawa rineksa? Sauger ana: 1) memitran kang bakuh saka wong Jawa dhewe, 2) Kawigatening pemerintah. 3) pawongan kang kawogan, lan 4) kridhaning majalah Basa Jawa kanggo bebarengan kanthi tumemen mapanake basa Jawa ing kalungguhan kang samesthine.

Apa bisa? Iya gumantung marang tumemene upayane. Mula kanggo ngujudi bab iku mau, pancen kudu linambaran sangu: Ada-ada, Adi, Udi lan Udhu. Werdine ada-ada: yaiku anane gagasan kang nyata tuwuh marga saka ubaling rasa kaprihatinan. Adi: yaiku kuwawa gawe tinarbukaning generasi mudha murih nglenggana lamun satuhune curese rasa nasionalis iku, kawiwitan saka anggone ngasorake/ngemohi basane dhewe lan ngluhurake basane liyan, nganggep yen basane liyan iku paling dibutuhake.

Mangkonoa mungguh udi: yaiku wong Jawa kang becik pancen kudu tetep tanggon anggone mikukuh marang kalungguhane basane, srana tetep migunakake Basa Jawa kanggo pacelathon marang brayate. Dene udhu, maknane, kanggo mbabarake kamulyan kita pancen kudu nglenggana menawa lambarane kudu gelem kangelan.

Wusana kabeh mau gumantung marang niyat kita. Jalaran sauger niyate temen, mesthi ana dalan. Mula nyumanggakake.

Ature: Hastarahardja
JB 36/LX, 7-13 Mei 2006


Upacara Wiwit

26 April, 2006

Wiwit mujudake tatacara Jawa sing diadani saben panen pari. Tatacara Wiwit wis arang keprungu, nanging dening warga Dhusun Nitiprayan, Kasihan, Bantul, isih diuri-uri.

Salah sijining tokoh masyarakat sing biyasa nyepuhi upacara Wiwit (methik pari) asmane Mbah Sedyaprada (65 taun). Duwe anak enem, kabeh wis mentas, ana sing dadi guru, ana sing nyambutgawe swasta. Senajan mung buruh bisa nyekolahake anak lan putune. Saben ing Dhusun Nitiprayan wiwit ana panen, piyambake sing dipitaya warga amrih mimpin acara Wiwit. Ing ngisor iki katur wawancarane JB karo Mbah Sedyaprada bab upacara Wiwit.

Kadospundi Mbah larah-larahipun wonten upacara Wiwit?

Upacara Wiwit, nek neng Jawa Timur karan upacara methik pari. Kapan dianakake sing sepisanan, aku ora ngerti, jalaran aku mung nerusake tilarane leluhur. Panenan pari bisa becik lan orane gumantung marang Gusti Sing Akarya Jagad.

Upacara Wiwit iku desa siji lan sijine pancen beda. Ana sing ngarani upacara Labuh. Lan ana sing mastani Nglenggani utawa Wiwit. Neng Jawa Timur karan Methik! Wiwit iku kanggone kadang tani klebu mangsa sing banget nyenengake. Mula perlu nindakake acara iku. Acara Wiwit iku kaperang dadi loro. Sing sepisan ing papan bulak pari dipanen, ditengeri kanthi methik pari manten. Saperangan banjur mboyong pari manten menyang omahe sing duwe pari, tumuli mapanake ing lumbung. Acara sing iki sinebut mboyong pari manten.

Panen sepindhahan punapa wonten gandhengipun kaliyan dinten pasaran?

Wong Jawa pancen percaya banget karo petungan dina pasaran. Methik pari kudu milih dina sing becik manut keyakinane sing duwe pari, bisa Senen Paing utawa dina becik liyane. Bojone sing duwe pari, anake, perane gedhe banget. Jalaran dheweke sing nyiapake ubarampene. Ning nek ana alangan bisa dipasrahake wong liya sing bisa gawe sajen.

Sajene awujud jadah woran, lintingan bekatul (katul), sega sambel gepeng dhele sing wis digoreng, kembang boreh, wedhak, abon-abon, kinang, juruh, pulo gimbal pulo gringsing, godhong pulutan (Urena labato), endhog, rakan (arupa uwi-uwian). Senthe (Colacasiaesculenta), pisang sepet kukus, jewawut (Panicumviride), tebon, jejali.

Jejali, jewawut, lan tebon digerus alus. Rakan didokok ana ing panjang ilang –kranjang sing digawe saka janur– sabanjure tumpeng alus, tumpeng among-among, sega gurih, sega liwet, sega golong gilig, kupat luwar cacahe loro, kupat lepet loro, kupat bucu lima, menyan, klasa, kain (jarit) anyar, parem, jungkat, pengilon, ani-ani, kinang, sayur menir, godhong kelor. Barang-barang mau banjur digawa menyang pinggir sawah sing arep dipanen.

Dina sing becik wis katemtokake. Yen tiba dina Senen Paing, Senen neptune papat lan Paing sanga, gunggunge 13. Merga parine manten sajodho, gunggunge pari sing dipethik ana 26 gagang pari. Sawise ndonga sinambi mbakar menyan tumuli ngani-ani njupuk 26 gagang pari diiket dadi siji. Ya iki sing jenenge pari manten Sri-Sadana. Sawise iku sajen-sajen sing ana panjang ilang padha didum mligine marang bocah sing melu Wiwit.

Sawise iku pari manten diboyong nuju omahe sing duwe sawah kaya boyongan manten. Dene sajene diseleh ana lumbung awujud klasa sing dhuwure diwenehi jarit anyar lan piranti dandan wanita kaya ta wedhak adhem, parem, jungkat, pengilon, kinang, kembang boreh. Kajaba iku uga ana jangan menir, godhong kelor, ani-ani, bekatul, lan menyan. Sawise sajen cumepak jangkep, pari manten saka sawah banjur dilebokake ana jero lumbung. Sabanjure kabeh pari sing mentas dipanen uga dilebokake ana jero lumbung kono dadi siji karo pari manten.

Mbah, werdine sajen-sajen niku napa?

Sajen kayadene jajan pasar, rakan, utawa uwi-uwian mengku pralambang dina pasaran lan dina pitu wiwit Senen tekan Minggu. Windu wolu sarta surya rolas (gunggung sasine). Dadi anggone nganakake Wiwit petungane sawise srengenge lingsir, watara jam 12 munggah. Lha wong Jawa etungane panen ana papat: Suku, Watu, Gajah, lan Buta. Nek tiba Suku entuke mung gagang, tegese parine ora ana entuke, mung sikil. Nek tiba Watu parine awet dipangan ora gampang entek. Tiba Gajah katone panenane akeh nanging parine gabug. Nek tiba Buta pira-pira wae entek dimangsa buta.

Pari manten klebu pari sing suci mula wektu digawa tumuju omah kaya methuk manten boyongan. Lan kanggo nindakake Wiwit pantangane ora kena njupuk dina Jemuah, iku dinane Wali, lan ing dina iku Dewi Sri dewine pari nembe sare. Nek nganti wungu lan duka sing tuna kadang tani dhewe.

Ature: R. Dwi S.
JB 35/LX, 30 April-6 Mei 2006


Kapan Basa Jawa Rineksa? (1)

26 April, 2006

Tulisan ngenani nasibe Basa Jawa satemene wis asring kapacak ing kalawarti lan ariwati pirang-pirang. Malah kalawarti kita JB kinasih iki uga wis wola-wali olehe macak tulisan kang wose pisambat bab saya mungkrete papan sarta kalodhangan kanggo Basa Jawa. Saengga kang rinasa dening para nupiksa mung saur rembug, dudu cancut gumregut. Lire, senajan kahanane Basa Jawa iku wis cetha yen kalungguhane/papane nelangsa, nanging sing dadi underaning rembug nganti dikongresake rambah kaping telu tur prabeyane akeh ngebreh, amung manut teorine sing padha nguja gagasan. Mungguh kepriye cak-cakane, ora gupuh ora aruh. Bab sing kaya ngono kuwi satemah juntrunge malah kena kanggo bahan rembugan maneh, kang tundone banjur kongres maneh – kongres maneh. Mangka satemene sing paling ndheseg dibutuhake iku dudu kongres, nanging pangrewes murih kalungguhane Basa Jawa sangsaya teges!

KANGGO NDHASARI PRIBADI

Dadi cethane senajan kongres iku perlu, nanging dening bebrayan ora dibutuhake yen ora bisa dirasakake asil nyata kang ana sesambungane karo wulangan Basa Jawa ing sekolahan. Mula awewaton kasunyatan iku, iba becike yen kongres iku aja mung kandheg ing canggih. Alias sing dirancang ora kepanggih! Jalaran senajan sing dituntut dening Kongres Basa Jawa iku kaya-kaya mathis banget, yaiku supaya wulangan Basa Jawa melu dienggo nemtokake munggah/lulus-orane siswa, nanging yen tanpa dikantheni guru kang dhemen tumemen, ora mokal tuntutan iku bakal dipinangkani kanthi cara guru ngundhakake bijine muride. Dadi ora merga ngrasa kepradhah banjur tumuli gumregah ngetrepi marang apa kang kajibah. Iya karana satuhune gurune dhewe uga ora mumpuni ing bab mau. Kepriye bisa matrap muride yen gurune dhewe ora kaconggah?

Basa Jawa bakal nyata saya apik nasibe sauger dipapanake kanggo ndhasari pribadine siswa-siswi. Lire Basa Jawa dibalekake maneh kalungguhane minangka basa pengantar kanggo menehake wulangan ing TK sarta SD klas siji lan klas loro. Karana yen dieling-eling, nasibe Basa Jawa nelangsa wiwit nalika wulangan kanggo klas siji lan klas loro SD sing sakawit nganggo pengantar Basa Jawa, diganti nganggo Basa Indonesia. Pase wiwit ajaran taun 1975.

Sadurunge taun iku guru anggone marahi maca-nulis (lan mulang materi liyane) marang muride klas siji nganggo Basa Jawa, kanthi ngeja n-i = ni, ni-ni = nini, lan sateruse. Semono uga basa kanggo mulang bocah klas loro SD uga isih Basa Jawa. Bareng munggah klas telu lagi diwulang Basa Indonesia. Nanging wiwit taun 1975 iku basa pengantar kanggo mulang klas siji lan sateruse wis langsung Basa Indonesia. Semono uga buku kanggo ajar maca-nulis klas siji kang maune kanthi ngeja ni–ni = nini disuwak, diganti: ini budi lan sapanunggalane.

Iya wiwit wektu iku Basa Jawa saya kasisih. Jalaran kasuwake Basa Jawa kang kanggo mulang klas siji sarta klas loro SD ndayani wong tuwane bocah-bocah banjur padha migunakake Basa Indonesia kanggo basa pacelathon ing padinan. Awit petunge, kanthi migunakake Basa Indonesia kanggo caturan padinan, njalari si bocah dadi lanyah lan kulina karo Basa Indonesia, saengga nalika mlebu sekolah wis langsung mudheng marang piwulang kang ditampa.

KAPITUNAN GEDHE

Kabeh mau ndayani Basa Jawa saya ringkih lan kasisih.Yen kita tlesih, kita tumuli bisa nguningani lamun kita bakal ketaman kapitunan gedhe. Awit kanthi ngulinakake mung nganggo Basa Indonesia thok, kita mesthi bakal kepaten Basa Jawa kang dadi peranganing jatidhiri kita. Kamangka becike kapribaden iku tetep ngugemi wutuhing jatidhiri. Ora kok malah ngilari jatidhiri!

Sabanjure kanthi ora mapanake Basa Jawa minangka basane dhewe kang kudu diajeni sarana dileluri, iku padha karo lumuh ing unggah-ungguh, amarga Basa Jawa iku mujudake basa kang wutuh ing bab unggah-ungguh. Saliyane iku, kanthi mung migunakake Basa Indonesia lan nyingkur Basa Jawa, padha karo nyuda kasugihaning tetembungan (perbendaharaan kata-kata)-e bocah. Amarga Basa Jawa iku sugih banget tetembungan. Saking sugihe, akeh tembung-tembung Jawa sing ora ana tembunge ing Basa Indonesia. Kamangka murih teteh caturan nganggo basa pirang-pirang, kejaba lumantar kursus uga diwiwiti srana kulina sugih tembung.

Ateges salah sijine cara mikukuh kalungguhane Basa Jawa yaiku kanthi migunakake kanggo caturan padinan, cilike tumrap kulawarga, munggahe dibalekake maneh kanggo srana mulang klas siji lan klas loro SD. Iku ora mitunani nanging destun mikolehi.

Lan kabukten kanthi mapanake Basa Jawa sacara samesthine, subasitane wong anom marang wong tuwa, kalebu murid karo gurune uga luwih becik. Apa maneh yen katitik saka jaman kawuri, yaiku nalika embah-embah kita padha sekolah, senajan diwulang Basa Landa lan Jepang, malah ora sithik uga sing diwulang Basa Inggris, nanging tetep ngopeni lan ngrumat Basa Jawa.

Nanging nyatane para embah-embah kita uga ora rumangsa kareridhu nampa sakehing wulangan basa liya kanthi tetep migunakake Basa Jawa minangka basane dhewe sabecik-becike. Tur tetela embah-embah kita uga ora padha nengenake kabutuhan dhaerahe dhewe-dhewe. Malah gelar nyatane laire persatuan lan kesatuan uga saka embah-embah kita kang padha ngopeni lan ngrumati basa dhaerahe dhewe-dhewe.

Dadi yen ana panemu kang ngandhakake menawa pangrumating basa dhaerah iku marahi nyenyubur rasa kedhaerahan lan nyengkarake rasa persatuan apadene kesatuan, iku ora mathuk. Sing nuwuhake cecongkrahan nganti mbedhah persatuan lan kesatuan iku kaumbare paham politik kang ngandhemi yen mung pahame dhewe sing paling apik. Satemah ngorbanake liyan iku dadi kayadene kebutuhan.

Ora mokal uga kajongkenge Basa Jawa saka adeging sakawit karana kiprahing politik. Sebab kanthi ringkihing Basa Jawa, ateges ringkih uga tatananing unggah-ungguh. Tanpa kaiket ing unggah-ungguh, sapa wae bisa tanpa rasa ewuh-pakewuh anggone nempuh marang kang kaanggep ora jumbuh!

Ature: Hastarahardja
JB 35/LX, 30 April-6 Mei 2006


Ikuti

Get every new post delivered to your Inbox.