Wong Kalang Ngidak-idak Ratu

Wong Kalang, diarani mangkono jalaran uripe pancen dikalangake. Asale saka Bali lan ngrasuk Hindu, mula jaman dhisik yen tilar donya mayite ana sing diobong, njur akeh sing nyebut Kalang Obong. Sok ana sing nakokake apa bener wong Kalang duwe buntut?

Wong Kalang ing jamane Sultan Agung kacarita jare isih tedhak turune wanara. Iku ana uthute mujudake pasemon tumrape uwong-uwong sing kondhang kadidene ahli wewangunan, sing mesthine trampil memenek iku. Sesurupan bab wewangunan Jawa iku dhisik tau ana sing karan kawruh kalang.

Tekan taun 1920-an manggone ing Tegalgendu, sisih kulone kreteg kali Gajah Wong. Biyen tau ora kena manggon ing Kotagede. Menawa ana sing tilar donya ngadani cara upacara obong Kalang, yakuwi ngobong tiron awake wong sing tilar donya mau manut tatacara Hindu. Dene layone dikubur kaya salumrahe.

Wong Kalang sing wis suwe manggon ana Kotagede sateruse akeh sing ngrasuk agama Islam, nanging saperangan isih ana sing nduweni adat dhewe sing ora padha karo wong Kotagede asli. Wong Kalang biyen kondhang endogami. Ana sing ngrabi ponakane dhewe, klebu ponakan sing sepisanan. Kadhangkala ana sing disebut-sebut ijolan bojo karo sasama Kalang sing uripe sakalangan. Jare biyen uga akeh sing nekad nerak pager ayu. Malah tau ana ing jamane Kanjeng Panembahan Senapati (Ratu Mataram) –kaya sing dipratelakake Drs. Achmad Charis Zubair, Pimpinan Pusat Dokumentasi (Pusdok) Kotagede– wong Kalang duwe buntut.

“Sejatine anggone diarani duwe buntut iku asal-muasal prakarane mung prasaja,” ngono critane Pak Charis. Panembahan Senapati iku biyen garwa selire rak akeh. Terus kacarita ana salah siji selir klangenane sing didhemeni sawijining Mantri Kalang. Mesthi wae bab mau banjur ndadekake dukane Sang Panembahan.

“Ora ngerti matur nuwun! Wis diwenehi kalungguhan Mantri Kalang kok isih kurang ajar. Pancen dhasare sona,” ngono Pak Charis ngendika prekara dukane Panembahan Senapati marang paraga Kalang kang wus wani marang ratu mau. Nganti nibani tetembungan kaya mengkono, sing sateruse njangget, ninggal tilas sing ora gampang ilang-ilangane, banjur kaya dadi kapercayan ing saperanganing masyarakat lan sinebut duwe buntut iku.

Ing Kotagede taun 1920-an, ana rong golongan wong Kalang sing dikalangake, yakuwi Kalang Tegalgendu mlebu wilayah Kasunanan Surakarta, lan Kalang Kasultanan Jogjakarta. Kepala Sub Kalang Surakarta nampa sebutan Mantri Kalang, tugase yakuwi ngawasi pasedhiyan kayu kanggo ndandani pembangunan makam para raja ing Kotagede. Wong Kalang kajaba ahli pertukangan uga ahli ukir, sarta pinter nyetel blandar lan usuk. Mula bangunan makam Kotagede wewangunane mirip, ngemperi gaya arsitektur Bali.

Dene sub kelompok Kalang Jogjakarta secara tradhisional biyen nangani transportasi barang saka kutha pelabuhan Semarang ing pesisir lor karo Kotagede Jogjakarta. Dhek jaman semana Kotagede mujudake kutha dagang sing kondhang ing saindenging pulo Jawa lan akeh dodolane barang arupa perak, bathik cap, tembaga, wesi kanggo dandang, piranti kendhil, alat tetanen, lan malam kanggo mbathik. Uga barang-barang arupa kerajinan perak lan emas sing nduweni pangaribawa desain Eropa kayata desain keris, pendhok (gagang keris), warangka keris, ali-ali, timang, rante jam bandhul, anting-anting, sabuk, lan klithingan.

Wong Kalang Jogjakarta nampa mandhat monopoli saka Karaton Jogjakarta. Uga nampa keuntungan gedhe saka sektor perekonomian padesan lan transportasi. Saka owahe jaman, sub Kalang Surakarta uga entuk lisensi saka Kasunanan kanggo mbukak omah gadhen ing sadhengah papan. Kanthi mbukak usaha gadhen iku njalari wong Kalang sugihe saya ndedel. Sub Kalang Jogjakarta uga sukses nambah transportasi barang kanthi migunakake sepur, mobil, lan jaran. Wong pribumi sepisanan ing tanah Jawa sing duwe mobil kuwi iya wong Kalang. Sugihe wong Kalang bisa dideleng saka omahe sing gedhe-gedhe. Salah sijine sing manggon ing sisih wetane Kali Gajah Wong taun 1926 wae wis duwe garasi mobil loro kanggo ngandhangake sedhane cacah wolu lan gedhokan kanggo kandhang jarane cacah 20.

GAMBAR RATU LANDA

Wong Kalang , kacarita klebu wong sing tingkahe aneh-aneh. Nalika Perang Donya I ana sawijining keluwarga Kalang sing sugih banget. Merga dhuwite cring gulden akeh, nganti bingung anggone nyimpen. Mula jubin pendhapa omahe dipasangi dhuwit cring sing ana gambare Ratu Landa Wilhemina mlumah. Dadi yen ana wong mertamu, sikile wong-wong pribumi mesthi bakal ngidak-idak mustakane Ratu Landa.

Krungu Ratune Landa kerep diidak-idak mustakane, Residen Jogjakarta dadi jengkel, ratu sing dipundhi-pundhi kok sirahe diidak wong pribumi. Merga ora ana ukume, kanggo nglereni ada-ada kasebut mung kanthi gawe aturan, dhuwit Ratu Wilhelmina mau olehe masang ora oleh mlumah, nanging ngadeg, lingire ana dhuwur.

Ana maneh sing kandha, menawa wong Kalang iku anggone nyimpen dhuwite ana kamar peteng kaya gudhang srana dibungkus nganggo sajinis kampluk. Lan asring dilombakake. Sapa sing bisa nebak pira cacahe dhuwit ana jero kanthongan mau bakal entuk bebungah. Dene yen kliru, upahe, wong sing melu sayembara dikeplaki.

Pancen kerep dicritakake sing aneh-aneh ngenani sedulur-sedulur Kalang kuwi. Ning sing bener ora duwe buntut. Malah klebu wong-wong sing nduweni kabisan-kabisan mirunggan ing sawenehing pakaryan.

Ature: R. Dwi S.
JB 34/LX, 23-29 April 2006

Lelakone Mbok Jebrag

Warga Desa Banaran, Kecamatan Tugu, Kabupaten Trenggalek, yen ditakoni sapa kuwi Mbok Jebrag mesthi akeh sing padha ngerti. Luwih-luwih wong asli kono sing urip ing taun 1960-an.

Nganti saiki Mbok Jebrag isih kerep dadi crita. Lelakone durung ilang saka angen-angene wong akeh. Sejatine wanita sing umure 75 taun kuwi jenenge Mariyem. Kira-kira taun 1950-an nganti taun 1965-an tansah dadi pocapane wong lanang-lanang ing sakiwa-tengen desane, ora perduli cah enom apa wong tuwa.

Jaman semana prasasat ora ana wong lanang sing ora kesengsem karo ayuning rupane. Pawakane lencir dhuwur, kulite kuning mrusuh, irunge ngrungih, lambe tipis, yen mesem ajeg mencutake wong lanang. Critane wong tuwa-tuwa kasebut dibenerake Mbok Miatun (70), adhine Mariyem. Ngakoni manawa mbakyune kuwi rikala jaman enome pancen dadi kembang desa.

“Ning emane mbakyuku kuwi ora kuwat drajad. Senadyan rupane ayu lan pawakane sampurna, ananging kurang kuwat imane. Kaping enem rabi isih kanggo rebutan wong lanang,” kandhane Mbok Miatun sing dibenerake dening Mbah Kaelan, bojone.

Taun 1950-an Mariyem utawa Jebrag kuwi wis omah-omah. Dirabi dening jaka tangga desa sing jenenge Slamet. Sejatine anggone mbangun bale wisma wis mapan kepenak lan ayem tentrem. Dheweke dodolan panganan mateng lan diyasakake omah dening sing lanang ana cedhake wong tuwane si Slamet. Ndilalah nganti sawetara wektu anggone omah-omah durung duwe anak.

Anggone bukak warung panganan mateng larise ora jamak. Ora maido lha wong sing dodol ayu tenan. Dene Slamet pakaryane tani lan srabutan liyane. Anggone dodolan mau asile uga lumayan. Wiwit iku dheweke mbukak petualangan urip sing anyar. Salah sijine wong lanang sing dadi langganan warunge, pawongane pideksa, bregas, tumpakane sepedha merek Gazelle kasil njiret atine. Slamet, bojone, kudu nglilakake Jebrag sing banget ditresnani iku dirabi wong lanang liya.

Nalika semana wewengkon Trenggalek alase isih ketel. Mula mandor alas tumekane sinder prasasat dadi wong kinurmat. Wektu semana sing dadi sinder priyayi saka Pare jenenge Pak Sis. Sinder alas sing kulina turne turut desa-desa wusanane kepethuk karo Mariyem. Pak Sinder kayungyun gandrung kapirangu. Diglenak-glenik wusanane wong wedok sing wis rabi ping pindho iku gelem dipek bojo.

“Pak Sinder kuwi senadyan umure wis rada tuwa nanging tresnane karo mbakyuku jian kepati-pati. Prasasat apa sing dijaluk mesthi dituruti. Jaman semana mbakyuku sugih. Dheweke dening Pak Sinder diyasakake omah gedhong loro. Uga ditukokake lemah lan sawah. Uga digawekake pabrik tahu. Senadyan Mariyem dilulu bandha dening sing lanang ananging bojo tuwane Pak Sinder ora tau serik babarpisan. Wis nglenggana apa anane,” ngono kandhane Mbok Miatun nyritakake lelakone mbakyune.

Dhasar wis dadi garising urip. Senadyan urip mulya dadi bojone “ndara” lan kinubeng bandha, sajake uripe Mariyem wiwit kasepen. Pak Sinder kerep tilik mulih mbok tuwa menyang Pare. Bab kuwi sing ndadekake dheweke kerep ijenan ana ngomah.

Kalodhangan kuwi digunakake saapik-apike dening salah sijine jaka kono sing aran Bas. Bas umure luwih enom lan luwih bregas. Bocah lanang kuwi pancen pinter ngrayu. Dhasar imane kurang kuwat, Mariyem mlayu karo Bas menyang Lampung. Bandha pawewehe Pak Sinder samono akehe ditinggal sebrung ora diurusi. Embuh parane menyang endi ora ana sing ngerti. Pak Sinder dhewe, rumangsa dikhiyanati banjur mati ngenes.

Teka tanah Lampung Sumatra ora ana sing ngerti kepriye uripe wong sakloron. Ngerti-ngerti Mbok Miatun meruhi Bas mulih dhewe. Sebab Mariyem wis direbut juragan kopi sugih ing Lampung. Sawetara wektu Mariyem uga nusul bali menyang Banaran. Ananging Mariyem sing saiki beda karo nalika budhal biyen. Dheweke bali saka Lampung ing kahanan stress lan ngengleng. Ora wurunga sing kepothokan Mbok Miatun minangka adhine wedok. Digolekake wong tuwa lan dhukun prasasat tepung gelang ora ana sudane. Ujare wong tuwa sing nambani padha: larane digawe uwong!

“Olehku nggolek-nggolekne mbakyu ipe wis tekan endi-endi. Kabeh wong tuwa wangsulane padha. Yu Mariyem klambine dicolong marune dilebokake kuburan growong. Mula ora bisa waras sakteruse,” ngono panuturane Mbah Kaelan sing ora kurang-kurang anggone nggolekake tamba.

Dinane iki kahanane Mariyem utawa Mbok Jebrag memelas banget. Manggon ana omah asil swadayane tangga teparo ukuran 3 x 4 m utawa kira-kira sak ukurane pos kamling utawa toilet ing terminal bis kae. Jerone kaya susuh. Kuwi bae yen udan bocor amarga gendhenge sok disogoki dhewe.

Senadyan ta kaya ngono, bab mangan dheweke ora gelem nampa pawewehe liyan. Saben dina Mbok Jebrag turut tegalan golek kayu rencekan utawa blarak. Kayu lan blarak sing digawe sapu sada kasebut ditawakake tangga teparo. Wujude ora mingsra. Ananging gandheng kabeh wis paham yen Jebrag ngono pikirane wis ora pati normal mula diijoli dhuwit.

Nalika dum-duman dana BLT kepungkur Mbok Jebrag rada kangelan anggone nyairake danane amarga dheweke ora duwe KTP. Nalika arep difoto malah mlayu amarga wedi.

Ature: Agus Prasmono
JB 34/LX, 23-29 April 2006

Upacara Sesaji ing Karaton Surakarta (3)

UWAL saka sistem kapercayan kang wis lumaku, bab Kanjeng Ratu Kidul uga ana kang duwe panemu menawa iku luwih mujudake basa perlambang. Nata minangka personifikasi utawa keturunan dewa wis dadi bageyane legenda karaton wiwit kuna-kunane. Prabu Erlangga ratu Kahuripan, umpamane, dicritakake kadidene titisane Hyang Wisnu. Mangkono uga Jayabaya nata agung ing Kedhiri. Kyai Ageng Tarub cikal-bakal kang nurunake raja-raja Tanah Jawa nggarwa widadari Nawangwulan. Panembahan Senapati kang adeg karaton Mataram sarta nata-nata saturune jinatukrama Kanjeng Ratu Kidul (mriksanana bab Labuhan Dlepih lan Bedhaya Ketawang).

Crita-crita mangkono mau, manut panemune para ahli sejarah, mujudake salah sijine sistem kanggo nguwatake utawa nglestarekake status quo kekuasaan. Nata digambarake minangka titah kinacek. Sasurute Demak Bintara, punjering karaton-karaton Jawa nglereg menyang pedhalaman. Cagak perekonomiane melu owah. Sing maune saka dagang lelayaran banjur ngendelake tetanen. Jroning mangsa transisi iki dinuga Mataram rumangsa perlu manfaatake mitos Kanjeng Ratu Kidul. Jroning konteks iki, manut saweneh ahli, Ratu Kidul dikarepake minangka simbolisasine segara. Lire, karaton bakal bisa ngrembaka sarta kuncara lamun bisa nguwasani samudra.

SUNAN LAWU

Saweneh gotek sing dipercaya ing karaton nyebutake, Sunan Lawu kuwi kembarane PB IX, putrane Sinuhun PB VI. Nalika PB VI yuswa 24 taun kakendhangake Walanda menyang Ambon (1830) sawise kadenangan mbantu perjuwangane P. Dipanagara. PB VI nilar garwa prameswari Kanjeng Ratu Hemas utawa Kanjeng Ratu Ageng kang nembe wawrat enom.

Nem wulan candhake, tanggal 22 Desember 1830, Kanjeng Ratu Ageng babaran ing Karaton Surakarta katengga KGPH Mangkubumi, kapernah raka kaipe. Bayi lair cenger, ning eloking lelakon tan ana wujude. Let sauntara keprungu maneh tangise bayi. Dipirsani KGPH Mangkubumi bayi kang lair sumusul iki maujud. Sateruse pinaringan asma Gusti Raden Mas (GRM) Duksina.

Ngarepake supit GRM Duksina gerah santer. Sadina-dina mung sareyan ana ing kanthil. Kanjeng Ratu Ageng dadi banget sungkawa. Akeh abdidalem kang padha tuguran melu prihatin.

Nuju sawenehing wengi muncul sawijining bocah umur-umuran ngancik jejaka kang sowan tanpa dingerteni sangkane. Rupa, prejengan, sarta dedeg-piadege ora slewah karo GRM Duksina. Iku ngono dipercaya bayi sing lair terus ora katon kae, sing jare banjur digawa Sinuhun Lawu lan kapundhut dadi putra kapatedhan asama Sunan Lawu, lan sateruse ngratoni alam gaib ing Gunung Lawu. Tekane karaton saperlu caos tamba marang keng rakane. Ora gantalan dina, GRM Duksina pulih waras-wiris. Ing tembe panjenengane kelakon marisi dhampar keprabon sesilih Sinuhun Pakoe Boewono IX (1861-1893). Karana iku sesambungan antarane Karaton Surakarta lan Gunung Lawu kuwi kena diarani duwe hubungan kekeluwargaan.

KYAI SAPUJAGAD

Banjur sapa sejatine Kayi Sapujagad lan Raden Ringin Anom sing tunggu Merapi kuwi? Nganti seprene pancen durung ditemokake cathetan asal-usule. Sing genah ora mung karaton, ning sakehing pedunung ing Merapi percaya banget yen gunung kasebut karaton kajiman.

Manut keyakinane penduduk, Paseban –papan kanggo labuhan– sing dumunung ing Gumuk Kendhit ing pereng kidul kuwi ora liya punjering Karaton Merapi. Kori utawa gapurane ing Gumuk Wutah. Dene Kinaharjo, desa persis sangisore puncak –minangka plataran alun-alun. Sinebut karaton kajiman awit dhanyang Merapi iku ora mung siji, nanging sanga, kang saben sijine duwe andhahan lan ayahan dhewe-dhewe:

Kyai utawa Eyang Sapujagad kabiyantu Kyai Branjangkawat lan Kyai Krincingwesi nguwasani laladan kawah. Mbledhos lan orane Merapi dadi wewenange Kyai Sapujagad. Eyang Rama sarta Eyang Permadi, kekarone katelah Eyang Merapi, ngratoni pedhanyangan Merapi. Nyai Gadhungmlathi, tetungguling lelembut wedok, tugase njaga kesuburan sawernaning tetuwuhan gunung. Kyai Kartodimeja, senapati prajurit kajiman ayahane njaga rajakaya sarta kewan alasan kang urip ing alas Merapi. Kyai Petruk, jejibahane ngelingake warga liwat ilapat utawa impen sawayah-wayah Merapi njeblug. Kyai Antaboga, nguwasani sikile Merapi, kabantu jim-jim liyane njaga gunung supaya ora runtuh. Kyai Wola-wali ngreksa korining karaton kajiman, lan Kyai Sapuangin tugase ngatur lakuning angin.

Saweneh ahli ngandharake, konsep kapercayan mengkono mau nuduhake pola interaksi tembayatan antarane warga Merapi lan ekosistem alame. Kanthi mengkono bab-bab kang satleraman dinulu aeng lan nuwuhake pitakon, bisa digoleki wangsulane. Kapercayan kaya ngono uga ndayani tuwuhe rasa aman kanggo tetep dedunung ing kukuban kono, kang kerep sinebut mbebayani saking kerepe Merapi krodha.

Ancaman njebluge Merapi ora mung arupa lahar mengangah, ning uga “wedhus gembel” utawa awan panas sing kuwawa nggosongake desa saisen-isene. Ning padunung ing kono yakin nadyan Merapi temen-temen mbladhos, ora bakal ngrusak karatone dhewe. Nonton mapane, Gumuk Wutah kena sinebut saemper tameng saengga lahar ora mili marang padesan. Semono uga Gumuk Turgo, gunung cilik kuwi kacarita luwih tuwa, malah isih kapernah bibine Merapi, mula uga katelah Gumuk Bibi. Mbledhosa sakayange, Merapi kuwi dipercaya ora bakal nglumpati bibine dhewe.

Sajroning wektu sangang abad, Merapi mbledhos ora kurang saka kaping 90, ning racake sing dadi kurban malah padhusunan sangisore Kinaharjo. Kacarita mbledhose sing hebat dhewe dumadi sewu taun kepungkur, ing taun 1006, sing nyababake puluhan candhi ancur kurugan pasir lahar. Kedadeyan iki sateruse kerep katelah kadidene mahapralaya sing nyebabake musnane sentra kabudayan Jawa kuna ing Jateng, lan Mpu Sindok banjur mindhahake kratone menyang pinggire Kali Brantas ing Jatim.

Ature: KP Edi Wirabumi SH MM CD
Pengageng Badan Pengelola Karaton Surakarta
JB 34/LX, 23-29 April 2006

Pranata Mangsa Lan Tetanen

Pranata mangsa punika sampun dados paugeranipun tiyang ingkang manggen ing pulo Jawi wiwit jaman kina. Pranata mangsa punika petangan musim utawi petangan wulan ingkang ngangge dhasar taun Saka utawi taun Aji Saka, ingkang salajengipun kawastanan taun Jawi. Dene kepentinganipun kangge dhasar petangan wekdal manawi badhe wiwit tetanen utawi misaya mina. Kala jaman kina asil lan botenipun ulah tetanen lan misaya mina katemtokaken sanget dening kemirahanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Pramila ngginakaken pranata mangsa kedah trep. Kajawi punika ugi gegayutan kaliyan wonten-botenipun rubeda ingkang arupi ama, banjir, sarta kekirangan toya.

Saben mangsa gadhah sipat piyambak-piyambak, bab punika saged katitik saking wontenipun ewah-ewahan, ing antawisipun ingkang ketingal wonten ing tethukulan, sato, angin, mega, lan lintu-lintunipun.

Owah-owahan mangsa punika tansah lumampah gantos kadosdene rodha, ingkang salajengipun wangsul malih kados kawontenan sakawit. Astrolog Eropa ndamel pranata mangsa adhedhasar ubengipun lintang, kadadosaken 12 ubengan. Dene ubengan lintang satunggal lan setunggalipun mawi let 30 derajat. Nanging boten ateges ing ngrika wonten 12 mangsa. Ubenganipun lintang kalawau kawastanan zodiak.

Mangsa ing Eropa kaperang kados kaserat wonten ing ngandhap punika:
Mangsa Semi, mawi tetenger lintang Aries, Taurus, lan Gemini. Panas (Cancer, Leo, Virgo). Gugur (Libra, Scorpio, lan Sagitarius). Asrep (Capricorn, Aquarius, lan Pisces).

Wondene miturut pranata mangsa Jawi kaperang dados 12 mangsa, inggih punika: mangsa Kasa mawi tetenger lintang Sapi Gumarang. Karo (Tagih). Katiga (Lumbung). Kapat (Jaran Dhawuk). Kalima (Banyak Angrem). Kanem (Gotong Mayit). Kapitu (Sang Bima Sakti). Kawolu (Wulanjar Ngirim). Kasanga (Wuluh). Kasepuluh (Waluku). Desta (Lumbung), lan Kesada (Tagih).

Mangsa punika ugi kenging kangge nengeri watakipun bayi ingkang nembe lair. Upaminipun bayi ingkang lair ing mangsa Kapat sipatipun remen karesikan, dene bayi ingkang lair ing Mangsa Kasanga sipatipun boros.

Salajengipun ngengingi bab umur, wiwit, candra lan tandha-tandha alam saged kawaos kados ing ngandhap punika:

Mangsa Kasa (umur 41 dinten). Wiwit tanggal 22 utawi 23 Juni. Candra: Sotya murca saking embanan. Tandha alam: ron-ronan sami rontok, kathah walang, kumbang lan jangkrik, anginipun dipun sebut Tata (sae), arah saking ler wetan, kathah bledug.

Mangsa Karo (umur 23 dinten). Wiwit tanggal 2 utawi 3 Agustus. Candra: Bantala rengka. Tandha alam: bumi pecah-pecah, wit kapuk sampun wiwit semi, anginipun dipun sebut Gati tegesipun kebak pangertosan arah saking ler wetan, santer, kathah bledug.

Mangsa Katelu (umur 24 dinten). Wiwit tanggal 25 utawi 26 Agustus. Candra: Suta manut ing bapa. Tandha alam: wit-witan ingkang mrambat sampun sami mrambat, deling lan pala kependhem wiwit thukul, anginipun dipun sebut Wiyasa tegesipun ngrugekaken utawi palsu, raosipun asrep lan sekeca, sering kedadosan angin munyer.

Mangsa Kapat (umur 25 dinten). Wiwit tanggal 18 utawi 19 September. Candra: Waspa kumembeng jroning kalbu. Tandha alam: sumber kathah ingkang mampet, wit kapuk sampun wiwit woh, peksi sami damel susuh, kewan suku sekawan sami kawin, winih ulam wiwit nyebar, anginipun dipun sebut Pancawarna tegesipun lampahipun molah malih, kawontenan mega awon.

Mangsa Kalima (umur 27 dinten). Wiwit tanggal 13 utawi 14 Oktober. Candra: Tirta marta sumawur ing jagad. Tandha alam: wiwit wonten jawah, wit asem sampun semi, wit-witan ingkang mrambat sampun medal ronipun, kathah sawer medal, anginipun dipun sebut Bayu naminipun dewa angin, arah saking ler kilen, santer lan molah malih arah.

Mangsa Kanem (umur (43 dinten). Wiwit tanggal 9 utawi 10 Nopember. Candra: Rasa mulya kesucian. Tandha alam: woh-wohan sampun wiwit mateng, kewan toyo sampun dados dhewasa lan medal suwiwinipun, angin dipun sebut Ler saking arah ler kilen.

Mangsa Kapitu (umur 43 dinten). Wiwit tanggal 22 utawi 23 Desember. Candra: Wisa kentir ing maruta. Tandha alam: kathah titah ingkang nandhang sakit panas lan madharan, jawah terus-terusan, lepen sami banjir mega awon (surem), anginipun dipun sebut Buwana, arah saking kilen banter lan mawi ebun.

Mangsa Kawolu (umur 26 dinten). Wiwit tanggal 3 utawi 4 Pebruari. Candra: Anjrah jroning kayun (kathah pepenginan). Tandha alam: kathah kucing jejodhowan, uret lan gegremetan sami ngrisak taneman, kathah wit ingkang pejah, anginipun dipun sebut Pawana, banter arah saking kidul kilen, jawah sampun wiwit suda.

Mangsa Kasanga (umur 25 dinten). Wiwit tanggal 1 utawi 2 Maret. Candra: Wedaring wacana mulya. Tandha alam: suwantenipun kewan gegremetan terus-terusan, wekdalipun sato ngrebda, kathah penyakit panas lan kulit, kawontenan tentrem lan aman, anginipun dipun sebut Samirana, asrep, sekeca, kalem arah saking kidul kilen.

Mangsa Kasepuluh (umur 24 dinten). Wiwit tanggal 26 utawi 27 Maret. Candra: Gedhong mineb jroning kalbu. Tandha alam: kathah sato ingkang mbobot, kathah peksi damel susuh, wiji ulam nyebar, kewan gegremetan ical, siti sampun wiwit aking, anginipun dipun sebut Wisikan, sumilir, arah saking kidul wetan.

Mangsa Desta (umur 23 dinten). Wiwit tanggal 19 utawi 20 April. Candra: Sotya sinarawedi. Tandha alam: peksi sami ngopeni anakipun, peksi dhewasa sami rontok wulunipun, anginipun dipun sebut Tata saking arah kidul wetan.

Mangsa Kasada (umur 41 dinten). Wiwit tanggal 12 utawi 13 Mei. Candra: Tirta sirna saking sasana. Tandha alam: hawa asrep, siti aking, kathah bledug, kathah penyakit panas, anginipun dipunsebut Pandawa angin sekti saking sedherek gangsal, arah saking wetan.

Makaten wedharan ingkang magepokan kaliyan pranata mangsa mugi wonten guna paedahipun, mliginipun kangge among tani lan misaya mina. Senajan ta jaman sampun majeng boten wonten awonipun manawi ingkang kawogan tetep migunakaken pranata mangsa punika kangge paugeran.

Ature: Soetojo Riyadi
JB 34/LX, 23-29 April 2006