Mantiqu’t-Thair, Rembug Bab Mistik (1)

Manut lumakune sejarah, manuk tinamtu asring didunungake dadi simbol kang dadi wewakile sawenehe bab sarta titihan. Manuk kang dadi titihan, kayata Visnuratha arane manuk garudha kang dadi titihane Dewa Wisnu. Ing kitab Silparatna, kasebutake saperangan gegambaran ngenani manuk garudha kang duwe tangan cacah wolu, siji lan sijine digambarake nggawa kamandalu, gada, sankha, kadga (pedhang), naga, lan sing loro manganjali. Rai putih (sitanana) swiwi abang (rakta paksha), awak kuning asemu emas (suvarna kaya). Saliyane dadi titihane wisnu, garudha uga dadi titihane Yanaka Simha, Budha Wajrapatni, Budha Amoghasiddhi.

Pepethan manuk garudha bisa panjenengan pirsani ing Museum Trowulan, kompleks pacandhen, plataran, lan relief candhi Wisnu Prambanan, Museum Pusat Jakarta, candhi Gampingan, guwa Sela Mangleng lsp. Banyak (hamsa) titihane Dewa Brahma. Manuk merak titihane Skanda lan Dhyani Budha Amitabha (mirsanana buku asesirah Epigrafi Dan Sejarah Nusantara, Puslitarkenas Jakarta 1995). Manuk cacah papat titihane Bathari Sri, kacetha ing kitab Tantu Panggelaran unine: Rep tke wahana bhatari sri, manuk patang siki kwehnya lwirnya kitiran puter wuwu-wuru spang dara wulung. (Th DT Pigeaud, de Tantu Panggelaran, s’Gravenhage 1924 kaca 61). Kang narik kawigaten, sabanjure kasebutake kitiran nggawa wiji putih, dara wulung wiji ireng, wuru-wuru spang wiji abang sarta puter wiji kuning.

Banjur manuk Al Buraq kang tegese kang tansah sumorot, titihane Kanjeng Nabi Muhammad nalika mi’raj munggah langit sap pitu ngadhep Gusti Allah. Digambarake kayadene jaran sembrani, sirah manungsa, awak jaran, swiwi lan buntut awulu merak. Saben titihan angemu crita wigati.

Manuk kang didunungake minangka simbol , contone kutut. Para priya Jawa kang isih ngugemi konvensi tinggalane para leluhur, ndunungake kutut minangka salah sijine simbol mandireng pribadi bebarengan lan wisma, wanita, curiga, sarta turangga. Durung bisa sinebut jangkep uripe para priya yen lelimane durung maujud.

Beda lan wong Indian, manuk gagak kang mumbul ngawiyat ing gegana didunungake dadi simbol roh duweke warga kang wis sumare. Manuk garudha kang kagolong makhluk uranis (langit) didunungake dadi simbol masculinum, kanggo mbedakake karo sarpa kang kagolong makhluk chtonis (bumi) kang dadi simbole feminium. Manuk garudha uga dadi simbol watak tuhu setya marang bebener lan urip. Kacetha ing lakon Garudheya, upayane garudha golek tirta perwitasari minangka pitukone Winata kang ibu kang kinunjara dening Dewi Kadru. Lelakone garudha bisa panjenengan pirsani tinatah aneng candhi Kidal Malang, candhi Kedaton Kraksaan, lan Candhi Sukuh.

Manuk elang bondol (Haliastur indus) didunungake dadi lambang jatidirine pamarentah DKI Jakarta bebarengan lan salak Condet. Manuk kolibri dening wargane suku Maya ing tlatah Amerika sisih kidul kaanggep simbol Dewa Matahari kang lagi namur laku. Manuk condor kang urip ing tlatah Amerika kidul kayata Peru, Argentina, Kolombia, didunungake dadi simbol rohe Gunung Andes. Manuk dara putih memplak kang mencok ing pundhake Nabi Isa AS, didunungake minangka simbol Roh Suci kang paring pepadhang lan madhangi urip rohani. Banjur manuk hong kang digambarake asesirah manuk mas, cucuk nuri, awak bebek mandarin, wulu merak, sarta sikile sikil bango, didunungake dadi simbol sucining ati.

Manuk Nuri kang gambare ngrenggani kamar pacandhen kayata ing Plaosan, Banyunibo, Sewu, dadi simbol jiwaning manungsa nalika mulih marang mulanira manunggal lan Brahman. Maneh bebarengan manuk bango, gagak, banyak kang saba ing patirtan didunungake dadi simbol jiwaning manungsa kang wis suci, sinucenan toyaning patirtan, kacetha ing prasasti Siwagrha 856 M kang unine: kita baka kaka hansa waniyaga niraga wayat ta diyus manemwaha trasiha siddha ta yatra siha (mirsanana bukune Casparis asesirah Prasasti Indonesia Jilid II Bandung 1956 kaca 315).

Liya kuwi ing Serat Suluk Kawula Gusti kang ngemot ngelmu manunggaling kawula-Gusti, kacetha ing pada kang unine: campuh kula lan gusti/ tanpa mangsa ashepipun/ awimbuh kawimbuhan/ praba prabaning ngaurup/ basa praba busanning uripira. Tinemu manuk cacah sanga. Manuk dhandhang dhemen jim jabaran. Podhang karem marang sastra Arab Alip. Bendol sastra lam min. Manuk greja sastra jim kekaremane. Peksi bido milih reh. Manuk menco dhemen marang kencenging pikir bab jumeneng pati, mati sajroning urip. Manuk grudha, manuk jalak dhemen marang jagat suwung nalika durung ana bumi lan langit. Manuk urang-urangan dhemen marang johar kang mancur-mancur padhanging pati. Nitik saka isine suluk sajake manuk kuwi mau didunungake dadi lambang sukma kang wawan pangandikan lan Ki Sara, sajrone nggayuh manunggaling kawula-Gusti.

Banjur ing buku Mantiqu’t-Thair utawa Musyawarah Burung kang kagolong sastra mistik kang nyritakake lelampahane manuk cacah ewon nggoleki Simurgh sang pangarsane salwiring manuk ngliwati jurang cacah pitu. Sajake manuk uga didunungake dadi lambange suksmaning manungsa sajrone nggayuh kasampurnaning urip rohani. Isine narik kawigaten. Tumrap sastra mistik, basa kang digunakake krasa prasaja, senadyan tinemu istilah kang krasa asing ing kuping, upamane tembung zuhnar, khirka, masnad. Amarga narik ati, rembug bab Musyawarah Burung nedya katur ing andharan iki.

ATTAR

Buku Musyawarah Burung judul asline Mantiqu’t-Thair mujudake salah sijine sastra mistik karangane Faridu’d-Din Abu Hamid Muhammad bin Ibrahim kang miyos taun 1120 ing sacedhake kutha Nisyapur ing Persia sisih kidul kulon. Misuwur karan Attar kang ateges Panyebar Wewangi, amarga karya sastra mistik karangane kang cacahe ora kurang saka etungan 200 saloka (suluk) amrik mawangi ngebaki donyane sastra mistik ing jaman semana.

Adhedhasar cathethan ing buku pribadine bisa disumurupi menawa nalika isih timur sugeng ing Meshed lawase ora kurang saka 13 taun. Ing taun sabanjure ninggalake omahe wong atuwane. Kang dadi jalarane, ing sawijining dina nalika lungguh ing sangarepe lawang warunge bebarengan lan kanca, ana sawijining darwis kang neneka lan mampir sedhela, amarga mambu ganda amrik wangi sumebar. Unjal ambegan lan ngisep ganda wangi kuwi mau, dheweke banjur nangis.

Attar rumangsa menawa darwis kuwi mau nedya gawe gorehing galih, mula banjur katundhung lunga. Darwis kuwi mau ngendika, “Ya wis, yen ora ana kang nggondheli lungaku, duwekku among khirka, mangertiya Attar sejatine aku sedih mikirake kowe, apa kowe nate mikirake bab pati sarta duwe kasedyan ninggalake sakabehe duwekku?”

Attar wangsulan, “Aku dhewe nedya urip miskin nalika wis ngunduri sepuh lan nedya dadi sawijining darwis.”

Darwis kuwi mau ngendika, “Enteni wae!” Banjur teturon lan ora let suwe mati.

Sapatemon lan darwis mau nggugah urip rohanine, banjur ninggalake warunge keng rama, dadi salah siji muride Syaikh Bukn-ud-din. Panjenengane wiwit sinau ilmu sufi. Sabanjure njajah desa milang kori ing negara manca 39 taun lawase. Sinau ing papan dununge para sufi saperlu ngumpulake tulisane para sufi sarta sawernane crita lan legenda. Sawise olehe ngangsu kawruh rinasa cukup, banjur bali menyang Nisyapur. Ing kene pamawase bab ngelmu sufi katulis awujud sajak lan prosa kang cacahe atusan. Karyane kang paling misuwur ya Musyawarah Burung kuwi mau.

Emane wanci seda lan pasareyane ora disumurupi klawan gumathok. Dinuga seda ing sakitere taun 1230. Ing sanjabane kutha Nisyapur tau ditemokake watu nisan dening Nicholas Khanikoff taun 1863, mawa tulisan kang nyritakake riwayat sugenge Attar sasedane kang dumadi ing jaman Hulaku Khan (Jeng His Khan). Mati sahid. Dinuga ing papan kono olehe nyarekake Attar.

Ature: H. Made Satyapara
JB 32/LX, 9-15 April 2006

About these ads

Berikan Balasan

Isikan data di bawah atau klik salah satu ikon untuk log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Logout / Ubah )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Logout / Ubah )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Logout / Ubah )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Logout / Ubah )

Connecting to %s

Ikuti

Get every new post delivered to your Inbox.

%d blogger menyukai ini: